ԱԿՏՈՒԱԼ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • Bitcoin. վիրտուալ արժույթը գրավում է աշխարհը
    Արդեն տևական ժամանակ է, ինչ տարբեր ինտերնետային հարթակներում, սոցիալական ցանցերում կամ մարդկանց կողմից մենք կարող ենք կարդալ կամ լսել Bitcoin բառը: Ինչ է դա հարցը շրջանառվում է շատ տեղերում, սակայն պատասխաններն ու բացատրությունները միշտ տարբեր են:Bitcoin-ն իրականում վիրտուալ արժույթ է կամ կրիպտոարժույթ: Այն ստեղծվել է Ճապոնիայում 2008թ.-ի վերջում, իսկ տարածում է սկսել գտնել 2009թ.-ից:  Հայ իրականության մեջ դժվար է պատկերացնել գումարը կամ արժույթն առանց շոշափելու, իսկ կրիպտոարժույթները հնարավոր չէ տեսնել կամ շոշափել, դրանք վիրտուալ են:Սկզբնական շրջա
  • Այս տարի Հայաստանից արտահանվել է ավելի քան կես մլն դոլարի արվեստի ստեղծագործություն
    Ընթացիկ տարվա հունվար-օգոստոս ամիսներին մեր երկրից արտահանվել են 654.4 հազար ԱՄՆ դոլար ընդհանուր արժողությամբ արվեստի ստեղծագործություններ: Այս մասին վկայում են Ազգային վիճակագրական ծառայության հրապարակած տվյալները:Ըստ ներկայացված վիճակագրության՝ 2016 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ գրանցվել է ցուցանիշի անկում՝ ավելի քան 33%-ով:Նշենք, որ 2016 թվականին Հայաստանից արտահանվել էր շուրջ 1 մլն դոլարի արվեստի ստեղծագործություն: 2015 թվականին ցուցանիշը կազմել էր 660.3 հազար ԱՄՆ դոլար, 2014 թվականին՝ 1 մլն 617.2 հազար ԱՄՆ դոլար, իսկ 2013 թվականին՝ 1 մլն 745.6 հ
  • Աճել է օտարերկրյա փայատերերի մասնաբաժինը Հայաստանյան բանկերի կապիտալում
    Այսօր Հայաստանում գործում է 17 բանկ, որից 15-ը օտարերկրյա փայատերերի մասնակցությամբ բանկ է: Ընդ որում, այս 15 բանկից 9-ում օտարերկրյա փայատերերի մասնակցությունը կանոնադրական կապիտալում կազմում է 95%-ից ավելի: Մնացյալ 6 բանկում օտարերկրյա փայատերերի մասնակցությունը կանոնադրական կապիտալում չի հասնում 50%-ի:Ինչպես վկայում են ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից հրապարակած տվյալներն՝ ընթացիկ տարվա օգոստոս ամսվա վերջի դրությամբ Հայաստանի բանկերի կանոնադրական հիմնադրամներում օտարերկրյա մասնակիցների ընդհանուր բաժինը կազմում է 61.6%:Տարեսկզբի համեմատ ցուցանի
  • Տնտեսագիտության Նոբելյան մրցանակը հանձնվել Է Ռիչարդ Թալերին
    Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիան Ստոկհոլմում հրապարակել Է տնտեսագիտության բնագավառում Ալֆրեդ Նոբելի հիշատակի մրցանակի դափնեկրի անունը, մրցանակ, որը հաճախ անվանում են «Տնտեսության գծով Նոբելյան մրցանակ»: 49-րդ մրցանակը հանձնվել Է ամերիկացի տնտեսագետ Ռիչարդ Թալերին վարքագծային տնտեսության բնագավառում կատարած հետազոտությունների համար, տեղեկացնում Է «Արմենպրես»-ը:Ռիչարդ Թալերը ծնվել Է 1945 թվականի սեպտեմբերի 12-ին. նա Չիկագոյի համալսարանին առընթեր Բուտ բիզնեսի դպրոցի պրոֆեսոր Է: Տնտեսագիտության բնագավառում հաղթողի հայտարարմա
  • Թվայնացումը փոխում է տնտեսության վերաբերյալ հնացած պատկերացումները.
    Թվայնացումը փոխում է տնտեսությունը, փոխում է մեր կյանքը և մի շարք հնացած պատկերացումներ հասարակության և տնտեսության կազմակերպվածության վերաբերյալ։Եվրասիական գործընկերության միջազգային երկրորդ համաժողովի ժամանակ  այս մասին ասաց Եվրասիական տնտեսական համաժողովի կոլեգիայի նախագահ, ՀՀ նախկին վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը, հայտնում է panorama.am-ը ։«Քննարկվող թեման շատ ակտուալ է և նախևառաջ կապված է աշխարհում ընթացող գլոբալ փոփոխությունների հետ։ Մենք մի կողմից պարտավոր են հարմարվել այդ փոփոխություններին, մյուս կողմից ապագային նայենք, շրջանցե
  • Հայտնի է դարձել Եվրոպայի ամենահյուրընկալ քաղաքը
    Շվեդիայի Գյոտեբորգ քաղաքն առաջին տեղն է զբաղեցրել Եվրոպայում և երրորդն աշխարհում՝ ըստ ամենահյուրընկալ քաղաքների վարկանշային դասակարգման:Ինչպես ներկայացնում է Euromag-ը, ցանկը կազմվել է CNT ամերիկյան զբոսաշրջային ամսագրի ընթերցողների շրջանում անցկացված հարցման արդյունքների համաձայն:Վերջիններս ընդգծել են տեղացիների անմիջականությունը, քաղաքում զբոսնելու հաճույքը, որոշ վայրերում անվճար սուրճ ըմպելու փաստը, ինչպես նաև երեխաների համար բազմաթիվ ժամանցային վայրերի առկայությունը:Համաշխարհային մակարդակով ցանկի առաջատարը մեքսիկական Սան Միգել դ
    Թեժ գիծ
    +374 (047) 959555
    Զարգացող երկրների տնտեսությունների վրա կապիտալի միջազգային հոսքերի ազդեցության գնահատումը

    ԱՐԱՔՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ
    ՀՊՏՀ միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ամբիոն

    Կապիտալի վերազգային հոսքերը նպաստում են երկարաժամկետ տնտեսական աճին, բայց զուրկ չեն կարճաժամկետ ռիսկերից։ Աշխարհի մակարդակով երկարաժամկետ դրական արդյունքներ են արձանագրվում, երբ կապիտալը արդյունավետորեն է տեղաբաշխվում` դրա ավելցուկն ունեցող երկրների խնայողություններից վերածվելով պակասն ունեցող երկրներում ներդրումների։ Այնուամենայնիվ, կապի-
    տալի մեծ հոսքերը կարճաժամկետում կարող են ապակայունացնել կապիտալն ընդունող ու հատկապես զարգացող ֆինանսական շուկաներով երկրների տնտեսությունը` դրանք դարձնելով խոցելի արտաքին շոկերի, «տաք փողերի» ներթափանցման, հոտային վարքագծի դրսևորման և տնտեսության գերտաքացման նկատմամբ։
    Այդ հոսքերի հանկարծակի դադարի կամ փախուստի պարագայում մեծանում է ճգնաժամերի առաջացման հավանականությունը` հատկապես երբ երկրի ազգային արժույթի փոխարժեքը ազատ լողացող չէ։ Այս տեսանկյունից համաշխարհային ֆինանսական հոսքերը պայմանավորում են համընդհանրացման (գլոբալացում) բացասական հետևանքները և պահանջում պետական կարգավորում` կապիտալի հոսքերի
    կառավարում կամ ռիսկային մենեջմենթի վրա կենտրոնացում։

    Հիմնաբառեր. ֆինանսական համընդհանրացում, ֆինանսական ճգնաժամ, ՕՈՒՆ, արժույթի փոխարժեք, միջազգային պահուստներ, կապիտալի հոսքերի կառավարում 


    Ֆինանսական համընդհանրացման արդյունքում ցանկացած երկրում ներքին ներդրումները ավելի պակաս կախվածության մեջ են հայտնվում ներքին խնայողություններից: Կապիտալի միջազգային հոսքերը շատ երկրների թույլ են տալիս ներդնել և սպառել ավելի շատ, քան արտադրում  են` ներմուծելով կապիտալ այլ երկրներից: Մյուսներն էլ ավելի շատ կապիտալ ունեն, քան կարող են կլանել և դա ներդնում են օտարերկրյա ակտիվ   ներում: Տնտեսագիտության տեսությունը ևս հաստատում է, որ համընդ գրկուն բարեկեցությունը մաքսիմալացվում է, երբ կապիտալը ազատ շարժվում է սահմաններով, իսկ այդ շարժը պահանջում է ընդունող երկրներում բարենպաստ միջավայրի ձևավորում: Արդյունքում` ներդրողը կամ փոխառուն, որոշում կայացնելով, կարող է աշխարհի բոլոր ֆինանսական շուկաները դիտարկել որպես մեկ ամբողջության: Բայց միջազգային մակարդակով փողերի այս շարժը հանգեցնում է նաև երկրների ու տարածաշրջանների տնտեսությունների անկայունացմանը, արժութային պատերազմների, զարգացող տնտեսությունների գերտաքացմանը, ֆինանսական ճգնաժամերի ի հայտ գալուն: Այս տեսանկյունից, համաշխարհային ֆինանսական հոսքերը պայմանավորում են համընդհանրացման բացասական հետևանքները: Միջազգային ֆինանսական հոսքերի այն մասը, որը կապված է ապրանքների ու ծառայությունների միջազգային շարժի սպասարկման, ինչպես նաև ՕՈՒՆ-ների հետ, դրականորեն է անդրադառնում ազգային տնտեսությունների զարգացման վրա։ Բայց գոյություն ունի նաև այս փողերի այլ` ոչ պակաս կարևոր մաս, որը շրջանառվում է վերազգային մակարդակով: Դա, այսպես կոչված, «արագ կապիտալն» է կամ «տաք փողերը»: Դրանց են վերաբերում կարճաժամկետ բանկային վարկերը, արժեթղթերում պորտֆելային ներդրումները, ընկերության արժեթղթերում կարճաժամկետ ներդրումները (պարտատոմսեր, մուրհակներ):
    Այս «տաք փողերը», մեծ ծավալով շրջանառվելով երկրների միջև, կարճաժամկետ ներդրման արդյունքում գրեթե չեն ենթարկվում ստույգ վիճակագրական գնահատման, միևնույն ժամանակ, իրենց ծավալով 2,5−3 անգամ գերազանցում են կապիտալի շարժի երկարաժամկետ ձևերը: Անկայունության ցանկացած նշանի առկայության դեպքում «տաք փողերը» ներդրման օբյեկտը լքում են այնպիսի արագությամբ, ինչպիսի արագությամբ ձեռք են բերվում: Արդյունքում ավելի ակնհայտ է դառնում համաշխարհային ֆինանսական համակարգի փխրունությունը, որից, բնականաբար, առավել տուժում են թույլ տնտեսությամբ երկրները: Միջազգային ֆինանսական հատվածի անկայունությունը գլոբալացման պայմաններում առաջին անգամ դրսևորվեց 1980-ական թթ. Լատինական Ամերիկայում: Արտաքին կարճաժամկետ վարկավորման ու փաթեթային (պորտֆելային) ներդրումների բումը հանգեցրեց Բրազիլիայի, Մեքսիկայի, Արգենտինայի, Վենեսուելայի արտաքին պարտքի աճին: Պարտքի սպասարկման վճարներն ավելացան 3 անգամ, և ակնհայտ դարձավ, որ պարտքի վճարումից հրաժարումը հարցականի տակ է դնում զարգացող վարկառու երկրների տնտեսությունների կայունությունը:
    1990-ական թթ. Արևելյան Ասիայի երկրների տնտեսությունները ևս անպաշտպան էին մնացել միջազգային ֆինանսական հոսքերի դեմ, ինչի հետևանքով 1997−1998 թթ. բռնկվեց Ասիական ֆինանսական ճգնաժամը, որի առաջացման գործում մեծ դեր խաղաց նաև արտասահմանյան «տաք փողերի» փախուստը` դրսևորվելով արժութային անկայունության առաջին իսկ նշանների ի հայտ գալուն պես: Ավելի ուշ ճգնաժամի էպիկենտրոնում հայտնվեց Ռուսաստանը, որը, անշուշտ, պայմանավորված էր ոչ այնքան ասիական երկրների ճգնաժամով, որքան ներքին խնդիրներով. դրանց թվում էին պետության հսկայական պարտքերը և «պարտքային բուրգը», իրական  տնտեսությունում ներդրումների բացակայությունը, բանկային համակարգի չկայացած լինելը և այլն: Այս իրադարձությունները ակնհայտորեն ցույց տվեցին, թե ինչի է հանգեցնում «արագ փողերի» շարժը, և թե ինչպես է դա համաշխարհային տնտեսության անկայունությունների պատճառ դառնում:
    2007−2012 թթ. համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը ևս ցույց տվեց, որ ֆինանսական շոկերի տարածումը այժմ ավելի արագ է տեղի ունենում և էլ ավելի վտանգավոր հետևանքներ է թողնում տնտեսության վրա, քան նախկինում։ Եվ թեպետ տնտեսագիտական գրականության մեջ ֆինանսական համընդհանրացման ու ճգնաժամերի միջև կապը միանշանակ չի ներկայացված, ՏՀԶԿ տնտեսական զարգացման բաժանմունքի մի շարք տնտեսագետներ իրենց հետազոտության մեջ հաշվարկել են 1970−2007 թթ. ընթացքում կապիտալի փոքր ու խոշոր հոսքերի հետևանքով ճգնաժամերի առաջացման հավանականությունը: Համաձայն վերոնշյալ հետազոտության` կապիտալի խոշոր ներհոսքի 268 դեպքերի (կապիտալի զուտ հոսքեր/ՀՆԱ հարաբերակցության պատմական միտումից կտրուկ շեղումներ) մոտ 60%-ն ավարտվել է դրանց հանկարծակի դադարով, և տասը դեպքից մոտ մեկն ավարտվել է բանկային կամ արժութային ճգնաժամով: Կապիտալի փոքր ներհոսքի համեմատությամբ, մեծ հոսքերի դեպքում բանկային ու արժութային ճգնաժամի կամ այդ հոսքերին հաջորդող հանկարծակի դադարի հավանականությունը մեծանում է 4 անգամ։














    Գծապատկեր 1․ Բանկային ու արժութային ճգնաժամի և ֆինանսական միջոցների ներհոսքին հաջորդող դադարի հավանականությունը

    Ցանկացած երկիր, որը եթե նույնիսկ մասնակիորեն է ազատականացրել իր ֆինանսական հաշիվը, բախվում է կապիտալի հոսքերի անկայունության խնդրին։ Ըստ գծապատկեր 1-ի` կապիտալի մեծ ներհոսքի դեպքում բանկային ճգնաժամի առաջացման հավանականությունը 10% է, իսկ այն, որ այդ ներհոսքը կավարտվի հանկարծակի դադարով` 45%։ Կապիտալի մեծ ներհոսքին հաջորդող հանկարծակի դադարը կամ կապիտալի փախուստը հարցականի տակ են դնում ցանկացած երկրի մակրոտնտեսական և ֆինանսական կայունությունը. կապիտալի հոսքերի հանկարծակի դադարը կարող է պատճառ դառնալ ազգային արժույթի արժեզրկման, վարկավորման ծավալների կրճատման, ակտիվների գների նվազման` անկայունացնելով ազգային տնտեսությունը։




    Գծապատկեր 2. Բանկային ու արժութային ճգնաժամերի առաջացման հավանականությունը` կախված կապիտալի ներհոսքի բնույթից

    Գծապատկեր 2-ից երևում է, որ ճգնաժամերի առաջացման հավանականությունը մեծապես կախված է նաև կապիտալ հոսքերի բնույթից։ Կապիտալի պարտքային հոսքերի կապը ֆինանսական ճգնաժամերի հետ ավելի ամուր է, քան ՕՈՒՆ-ինը և փաթեթային ներդրումներինը։ Դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ 2007−2012 թթ. ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի ընթացքում դեպի զարգացող շուկաներով երկրներ թե՛ կապիտալի ներհոսքի կրճատումը և թե՛ դրա փախուստը լուրջ հարված չհասցրին վերջիններիս, քանզի վերջին տասնամյակում այս հոսքերի մոտ 60%-ը եղել են բաժնետոմսերում ներդրումներ, այլ ոչ թե փաթեթային: Միևնույն ժամանակ, ի տարբերություն պարտքային կապիտալի ներհոսքի և պորտֆելային ներդրումների, ՕՈՒՆ-ները աչքի են ընկնում ավելի բարձր կայունությամբ և, վերջինների համեմատությամբ, զուգորդվում են կապիտալի սխալ տեղաբաշխման ավելի ցածր ռիսկերի հետ, քանզի դրանք նվազեցնում են արտասահմանցիների և տեղացիների միջև տեղեկատվության անհամաչափությունը։
    Նման դեպքերում մեծ է նաև ազգային արժույթի ճկունության դերը։ Ճկուն ազգային արժույթը նվազեցնում է տնտեսական շոկերի հետևանքները և ճգնաժամի ժամանակ կապիտալի հոսքերի կարգավորման անհրաժեշտությունը։ Ազգային արժույթի լողացող փոխարժեքը չի կարող կանխել կապի-
    տալի ներհոսքի հանկարծակի դադարը կամ դրա արտահոսքը, բայց կարող է մեղմել կապիտալի ներհոսքով պայմանավորված վարկավորման բումը։ Երբ ճգնաժամի ժամանակ ազգային արժույթի փոխարժեքը նվազում է, ազգային ակտիվների` արտարժույթով արտահայտված արժեքը ևս նվազում է, ինչն էլ, իր հերթին, նպաստում է կապիտալի նոր հոսքերի ներգրավմանը և մասամբ փոխհատուցում է արտահոսքի հասցրած վնասը։ 2007−2015 թթ. ընթացքում դեպի զարգացող երկրներ կապիտալի զուտ հոսքերի նվազմանը զուգահեռ նկատվեց այդ երկրների ազգային արժույթի արժեզրկում հատկապես դոլարի նկատմամբ։ Մեր դիտարկած երկրներում 2015 թ., 2007 թ. համեմատությամբ, ազգային արժույթը դոլարի նկատմամբ ամենաշատը արժեզրկվեց Բելառուսում` մոտ 8 անգամ, Ուկրաինայում` 5, Ռուսաստանում և Ղազախստանում` 3, Թուրքիայում 2,5, Հայաստանում` 1,5 անգամ։ Նույն ժամանակահատվածում դոլարի նկատմամբ ազգային արժույթի արժևորման ամենաբարձր ցուցանիշն արձանագրվեց Չինաստանում` մոտ 11%։
    Ազգային արժույթի փոխարժեքի դինամիկայի առավել իրատեսական պատկեր ստանալու համար դիտարկենք անվանական արդյունավետ փոխարժեքի փոփոխությունը նույն ժամանակահատվածում։ 2007−2015 թթ. ընթացքում 24 զարգացող երկրներից 14-ի ազգային արժույթն արժեզրկվեց առևտրային գործընկերների արժույթների զամբյուղի նկատմամբ (Հայաստանում` 5%, Հունգարիայում` 20%, Ռուսաստանում` 42%, Մեքսիկայում` 60%, Ուկրաինայում` 66%), իսկ մնացածի դեպքում արժևորվեց (Չինաստանում` 37%, Վրաստանում` 12%, Իսրայելում` 20%, Լիբանանում` 60%, Ուրուգվայում` 19%)։ Ֆինանսական ճգնաժամի պայմաններում մեր ընտրած երկրների ազգային արժույթների փոխարժեքի և կապիտալի զուտ հոսքերի փոփոխության միջև կապը գտնելու համար կատարենք ռեգրեսիոն վերլուծություն։
    Ստորև ներկայացված են վերլուծության արդյունքները` հաշվարկված Minitab ծրագրային փաթեթով: 










    Մոդելը տալիս է միայն 4.35% ճշգրտված R քառակուսու արժեք, ինչը նշանակում է, որ չկա պարբերական կապ ընտրված երկրների ազգային արժույթների փոխարժեքի դինամիկայի և կապիտալի զուտ հոսքերի միջև։ 

















    Գծապատկեր 3. Զարգացող երկրների ազգային արժույթների փոխարժեքի և կապիտալի զուտ հոսքերի   միջև կապը (2007−2015 թթ.)

    Գործոնային վերլուծության ստույգության ապահովման համար ավելացվել են նաև հետևյալ պարամետրերը` որպես կապիտալի զուտ հոսքերի փոփոխության վրա ազդող գործոններ։ 
























    Մոդելը ենթադրում է, որ տնտեսական բացության (OI) ինդեքսը և գնաճը (ICP) այն երկու հիմնական գործոններն են, որոնք պայմանավորում են զարգացող երկրներում կապիտալի հոսքերի փոփոխությունը։ Չնայած ընդունված է կարծել, որ կապիտալի միջազգային շարժը ամենից առաջ պայմանավորում են երկրներում տոկոսադրույքների տարբերությունը, ինչպես նաև տնտեսական շահույթի չափը, սակայն մեր կազմած մոդելը ցույց է տալիս, որ միջազգային ներդրողի համար առավել կարևոր են երկրի վարկանիշը, տնտեսական և քաղաքական մթնոլորտը, ինչպես նաև գնաճի տեմպերը։ Մոդելը տալիս է 71.55% ճշգրտված R քառակուսու արժեք, ինչը նշանակում է, որ վարիացիաների 71.55%-ը կարելի է բացատրել այս մոդելով: Բոլոր փոփոխականների և հաստատուն արժեքի համար p արժեքը փոքր է 0,05-ից (այսինքն` բավարարում է 95% վստահության միջակայքը), բացի OI-ից, որի p արժեքը 0,125 է։ Մոդելի ճշտության թեստավորումը ներկայացված է ստորև.



























    Զարգացող երկրի համար ֆինանսական ճգնաժամերից պաշտպանվելու հաջորդ կարևոր քայլը միջազգային պահուստների պահպանումն է, թեպետ ներկայումս միջազգային պահուստները համարվում են ոչ միայն առևտրի ֆինանսավորման և կապիտալի արտահոսքից առաջացած ռիսկերից ապահովագրվելու միջոց, այլ նաև զարգացող երկրներից դեպի զարգացած երկրներ կապիտալի արտահանման շարժիչ ուժ։ Միջազգային պահուստներն աճել են` 1999 թ. համաշխարհային ՀՆԱ 6%-ից մինչև 2009 թ. 15%։ Միայն 2016 թ. Չինաստանի արտարժութային պահուստները կազմում էին 3,5 տրիլիոն դոլար կամ ՀՆԱ մոտ մեկ երրորդը։ 2016 թ. առաջին եռամսյակի դրությամբ միջազգային պահուստների մեծությամբ 7-րդ տեղում Ռուսաստանն է` 403 միլիարդ դոլար ծավալով, Թուրքիան 20-րդն է` 114 միլիարդ դոլար, իսկ Ղազախստանը 40-րդը` 28 միլիարդ դոլար։ Հայաստանը 2016 թ. սկզբի դրությամբ իր միջազգային պահուստների մեծությամբ 82 երկրների շարքում 76-րդն է` 1,6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար ծավալով` հետ մնալով նաև Վրաստանից, Ղրղզստանից և Մոլդովայից: Զարգացող երկրների միջազգային պահուստների մեծացումը կարելի է համարել արտահանմանը կողմնորոշված տնտեսական աճի ապահովման քաղաքականության արդյունք, որի պարագայում ինտերվենցիաների միջոցով ցածր է պահվում ազգային արժույթի փոխարժեքը։ Պահուստները նաև արժույթի փոխարժեքի կարճաժամկետ տատանումները կարգավորելու, արտասահմանյան փոխառությունների հանկարծակի դադարից, կապիտալի ներհոսքի անկանոն տա տանումներից ապահովագրելու նպատակ ունեն։
    Տարբեր տեսակետներ են շրջանառվում այն խնդրի շուրջ, թե ինչպես երկրները կարող են առավելագույն օգուտ ստանալ ֆինանսական շուկաների համընդհանրացումից և չեզոքացնել ֆինանսական ճգնաժամերի առաջացման ռիսկը: Ճգնաժամերի և երկրների` ֆինանսական ուղիներով վարակման վերջին փորձը մակրոտնտեսական քաղաքականության այլընտրանքների քննարկման առիթ է դարձել: Որոշ տնտեսագետներ կարծում են, որ թերզարգացած ֆինանսական շուկաներով երկրները ֆինանսական ազա-
    տականացումից կարող են շահել պետական նվազագույն միջամտությամբ, և որ պետական միջամտությունների որոշ ձևեր ստեղծում են շուկայական աղավաղումներ, որոնք էլ կարող են առաջ բերել բարոյական ռիսկի դրսևորումներ և ճգնաժամեր: Մյուսներն էլ համարում են, որ կապիտալի հոսքերի կարգավորման գործառույթը պետք է ստանձնեն առանձին երկրների կառավարությունները։ Ինչպես պնդում են հեղինակավոր տնտեսագետներ Պոլ Կրուգմանը և Նոբելյան մրցանակակիր Ջեյմս Թոբինը, կապիտալի վերազգային հոսքերին պետական միջամտությունը հաճախ սոցիալապես բարենպաստ է այդ երկրների համար : Ավելին, մեկ այլ Նոբելյան մրցանակակիր (Ջոզեֆ Ստիգլից) զարգացող երկրներին առաջարկում է որոշակի սահմանափակումներ դնել կապիտալի ներհոսքի հետ կապված` խուսափելու դրանց տատանումների վտանգավոր հետևանքներից: 2010 թ. նույնիսկ Արժույթի միջազգային հիմնադրամն ընդգծեց երկրների կողմից կապիտալի միջազգային շարժի կարգավորման կարևորությունը և կոչ արեց համագործակցության` առաջարկելով երկրների միջև երկկողմանի և բազմակողմանի համաձայնությունների ձեռքբերման հարցում իր օգնությունը։ Հայտնի չէ` ԱՄՀ-ն կարդարացնի՞իրեն վերապահված դերը, թե՞ հետագայում նոր միջազգային կազմակերպությունների ստեղծման անհրաժեշտություն կառաջանա:
    Կապիտալի հոսքերի վրա վերահսկողության իրականացման տեսակետի համաձայն` կապիտալի վերազգային հոսքերը պետք է սահմանափակվեն` օտարերկրյա կապիտալի հանկարծակի տատանումների հավանականությունը փոքրացնելու կամ դրանց բացասական հետևանքները նվազեցնելու նպատակով: Միջազգային ֆինանսական շուկաների անկանոնությունները, ինչպիսիք են անհամաչափ տեղեկատվությունը, բարոյական վտանգը, ակտիվների պղպջակները, սպեկուլյատիվ հարձակումները, հոտային բնազդները և վարակումը, արագ տարածվում են մյուս երկրներում: Կապիտալի հոսքերի նկատմամբ հսկողության վերաբերյալ տեսակետները ևս միանշանակ չեն: Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Ջեֆրի Ֆրանկելը առանձնացնում է կապիտալի հոսքերի նկատմամբ վերահսկողության հետևյալ տեսակները.
    -կապիտալի արտահոսքի նկատմամբ, որը սահմանափակում է կապիտալը երկրից դուրս հանելու ներդրողների հնարավորությունը,
    - կապիտալի համախառն ներհոսքի նկատմամբ,
    - կապիտալի կարճաժամկետ ներհոսքի նկատմամբ,
    - արտարժութային գործարքների նկատմամբ:
    Կապիտալի հոսքերին առնչվող սահմանափակումները կարելի է բաժանել 2 հիմնական խմբի` վարչական կամ ուղղակի սահմանափակումներ և շուկայամետ կամ անուղղակի սահմանափակումներ։ Վարչականի դեպքում կապիտալի հոսքերը սահմանափակվում են ընդհանրապես, քանակապես կամ պահանջվում է անցնել վավերացման գործընթացով։ Դրա վառ օրինակն է բանկային համակարգում փողի միջազգային շարժի վրա դրվող վարչական սահմանափակումները։ Անուղղակի կամ շուկայամետ սահմանափակումները կրճատում են կապիտալի հոսքերը կամ դրանց հետ առնչվող գործարքները` դրանք դարձնելով առավել ծախսատար։ Այդպիսի սահմանափակումները կարող են ընդունել այնպիսի ձևեր, ինչպիսիք են արժույթի փոխարժեքի երկակի կամ բազմակի ռեժիմների սահմանումը (կապիտալի շարժն
    ուղեկցող տարբեր գործարքների ժամանակ կիրառվում են արժույթի տարբեր փոխարժեքներ), կապիտալի հոսքերի կամ դրանցից ստացվող եկամուտների հարկումը և այլն։ Արժույթի երկակի կամ բազմակի ռեժիմների կիրառման նպատակն է բարձր տոկոսադրույքի միջոցով կանխել սպեկուլյատիվ գործարքների ֆինանսավորումը` ստեղծելով կարճաժամկետ արժութային դիրք և թույլ չտալով սպեկուլյատիվ պահանջարկի` շուկայական տոկոսադրույքներով ֆինանսավորումը: Նման սահմանափակումներ չեն կիրառվում այն կապիտալ հոսքերի նկատմամբ, որոնք ուղեկցում են միջազգային առևտուրը, օտարերկրյա ուղղակի ներդրումները, արժեթղթերում ներդրումները։
    Կարևոր է տարբերակել նաև կապիտալի ներհոսքին և արտահոսքին վերաբերող սահմանափակումները։ Ներհոսքին են առնչվում արժութային սահմանափակումները, կապիտալի` երկրում մնալու նվազագույն ժամկետի սահմանումը (մասնակիորեն կիրառվել է Հնդկաստանում և Չինաստանում), վերջնական օգտագործման սահմանափակումները, կապիտալի ներհոսքի հարկումը (Մալայզիա), կապիտալի շարժն ուղեկցող գործարքների վավերացումը և այլն։ Կապիտալի արտահոսքին են վերաբերում ռեզիդենտների կողմից արտասահմանյան ֆինանսական ակտիվներում կատարվող ներդրումների սահմանափակումները (Իսլանդիա), ոչ ռեզիդենտների կողմից ներդրումների հետկանչման և ռեպատրիացիայի ժամանակ դրամական միջոցների փոխանցման որոշակի ժամանակային լագի սահմանումը (Ուկրաինա), ոչ ռեզիդենտների կողմից փոխառություն ստանալու սահմանափակումները, արժութային փոխարկելիության սահմանափակումները, կապիտալի արտահոսքի հարկումը (Բրազիլիա), ոչ ռեզիդենտների կողմից ավանդների խզման սահմանափակումները և այլն: 2008−2012 թթ. ֆինանսական ճգնաժամի ժամանակ կապիտալի արտահոսքի սահմանափակումներ է կիրառել Ուկրաինան (ոչ ռեզիդենտների կողմից ներդրումային գործարքներից ստացվող մուտքերի` արտարժույթի վերածման 5-օրյա սպասման ժամկետի գործադրում): Ի տարբերություն վերջինիս` Ռուսաստանը չդիմեց կապիտալի արտահոսքը սահմանափակող միջոցների, թեպետ, 2007 թ. համեմատությամբ, 2008 թ. կապիտալի արտահոսքն ավելացավ մոտ երկու անգամ` հասնելով 240 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի։ Այնուամենայնիվ, փորձը ցույց է տալիս, վերահսկողությունը նպատակային է գործում միայն որոշ ժամանակ, որից հետո դառնում է անարդյունավետ, քանի որ շուկայի մասնակիցները գտնում են դրանք շրջանցելու եղանակներ:
    Համաձայն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի Արժութային կարգավորումների և սահմանափակումների տարեկան զեկույցի (2014 թ.)` կապիտալի հոսքերի կառավարմանն ուղղված գործողությունների 67%-ը նպատակ է ունեցել դյուրացնելու կապիտալի հոսքերը, 27%-ը` խստացնելու դրանք, մնացած 6%-ի ազդեցությունը գնահատվել է չեզոք: Ընդ որում, կապիտալի շարժին նպաստող միջոցառումները հիմնականում միտված են եղել կապիտալի արտահոսքի դյուրացմանը, ինչի հետևանքով հատկապես ճգնաժամից հետո մեծացել են դեպի զարգացող շուկաներով երկրներ փաթեթային ներդրումների տեսքով կապիտալի հոսքերը։ Համաձայն ԱՄՀ վերոնշյալ զեկույցի` անդամ երկրները շարունակում են կիրառել կապիտալի շարժի սահմանափակումների հետևյալ ձևերը. սահմանափակումներ ածանցյալ արժեթղթերի, փոխառության, ուղղակի ներդրումների, անշարժ գույքի ձեռքբերման հետ կապված գործարքների մասով։ Եթե առաջնորդվենք կապիտալի ազատ շարժի որոշիչ համարվող KAOPEN ինդեքսով, ապա Հայաստանի Հանրապետությունում կապիտալի ներհոսքի կամ արտահոսքի վրա որևէ սահմանափակում չի կիրառվում12։ 1996 թ. ՀՀ ֆինանսական շուկաների համար հաշվարկված KAOPEN-ի արժեքը կազմել է 0.17, այսինքն` Հայաստանն ունեցել է կապիտալի հաշվի փակ ռեժիմ, այնուհետև աստիճանաբար ազատականացվել է` 1997-ին կազմելով 1.67, 1999-ին` 2.2, 2000 թ. սկսած` 2.48, ապա կապիտալի հաշվի բոլոր սահմանափակումները հանվել են:
    Փորձը ցույց է տվել, որ թույլ ներքին ֆինանսական համակարգը արտասահմանյան խոշոր կապիտալի առաջ բացելը ռիսկային է: Կարևոր է հասկանալ, թե որոնք են կապիտալի վերազգային հոսքերի որոշիչները` մշակելու համար համապատասխան տնտեսական քաղաքականություն։ Այդ տնտեսական քաղաքականությունը կարող է ընդգրկել կառուցվածքային բարեփոխումներ, որոնք կներառեն կապիտալի ազգային շուկաների տարողունակության որոշումը` կլանելով այդ կապիտալի հոսքերը, ինչպես նաև մակրոտնտեսական գործիքներ, որոնցից են համապատասխան ֆինանսական պահուստների պահպանումը, ազգային արժույթի ճկունության ապահովումը, կապիտալի տարբեր հոսքերի նկատմամբ սահմանափակումների կիրառումը։ Եթե տնտեսագետների մեծ մասը համաձայն է, որ ամուր ֆինանսական
    համակարգ ունենալը միջազգային ֆինանսական շուկաների հետ հաջողությամբ միավորվելու բանալին է, ապա ֆինանսական ազատականացման հետևանքների դրական կամ բացասական լինելու հարցը առավել վիճելի է:
    Արժութային ու ֆինանսական ճգնաժամերի բազմամյա փորձը ցույց է տալիս, որ չպետք է ամբողջովին սուզվել գլոբալացում կոչվող երևույթի մեջ. հարկ է ազատականացնել կապիտալի հաշիվը աստիճանաբար` սկսելով ՕՈՒՆ-ի ազատականացումից, այնուհետև հասանելիություն ապահովել դեպի արժեթղթերի ու պարտատոմսերի շուկաներ, միայն վերջում թույլ տալ օֆշորային կապիտալի մուտքը երկիր։ Ֆինանսական ազատականացումից և կապիտալի միջազգային հոսքերից միայն դրական արդյունքներ քաղելու համար առաջարկվում է նաև բարելավել ներքին ֆինանսական ինստիտուտների գործունեությունը, թեպետ փորձը ցույց է տվել, որ հակառակն առավել իրատեսական է. ինստիտուցիոնալ բարեփոխումները հաջորդում են ֆինանսական ազատականացմանը:
    Թվում է` ճգնաժամերն ու ֆինանսական վարակումն այն գինն է, որ որոշ երկրներ ստիպված են վճարել համաշխարհային ֆինանսական համակարգին ինտեգրվելու համար: