ԱԿՏՈՒԱԼ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • «Եվրասիական շաբաթ» համաժողովի ընթացքում քննարկվելու են ԵԱՏՄ-ում բիզնեսի համար բարենպաստ միջավայր ստեղծելու հեռանկարներն ու քայլերը
    Հայաստանում հոկտեմբերի 22-24-ը կայանալիք «Եվրասիական շաբաթ» համաժողովը կմեկնարկի պլենար նիստով, որտեղ քննարկման հիմնական հարցերը կլինեն Եվրասիական տնտեսական միության անդամ երկրների ձեռքբերումները, միության տարածքում բարենպաստ բիզնես միջավայր ձևավորելու հեռանկարներն ու քայլերը, արտադրական կապերը խրախուսելու և ամրապնդելու ուղղությունները:Ինչպես հաղորդում է «Արմենպրես»-ը, հոկտեմբերի 22-ին կայանալիք պլենար նիստին մասնակցելու համար հրավիրվել են Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի կոլեգիայի նախագահ Տիգրան Սարգսյանը, Եվրասիական տնտեսակա
  • Սոֆիա ռոբոտը Comedy Club-ից ավելի սուր կատակներ է անում Երևանում
    «Ապագայի կին» դարձել էր Ֆրանկոֆոն երկրների գագաթնաժողովի առաջին հյուրը: Սոֆիան խոստովանել է, որ մինչ այժմ խոսում է միայն անգլերեն: Հանրահայտ ռոբոտ Սոֆյան Հոնկոնգից առաջին անգամ ցուցադրվում է Երևանում և որպես «ապագայի կին» դարձել էր Ֆրանկոֆոնիայի երկրների գագաթաժողովի առաջին հյուրը:Սոֆյան խոսեց գործարար համաժողովի բացմանը Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Միշել Ջենի և Հայաստանի նախագահ Արմեն Սարգսյանի ներկայությամբ:Մի շարք ելույթներից հետո, խոսքը փոխանցվեց ՄԱԿ-ի հայաստանյան գրասենյակի համակարգող Շոմբի Շարփի
  • Աշխարհում ռեկորդային թվով գործարքներ են կնքվել
    2018թ․ երկրորդ եռամսյակում աշխարհում վենչուրային կապիտալի գործարքների թիվը եռամսյակային կտրվածքով ավելացել է 17%-ով՝ ավելի քան 3,5 հազարով, իսկ գլոբալ ֆինանսավորման ծավալը հասել է 51 մլրդ դոլար ռեկորդային եռամսյակային մակարդակի: Այս մասին հայտնի է դարձել միջազգային PwC խորհրդատվական ընկերության հետազոտության արդյունքում՝ գրում է psm7.com-ը: Տեղեկացվում է, որ եռամսյակային կտրվածքով միաեղջյուր ընկերությունների քանակը, որոնց կապիտալիզացիան հասել է ավելի քան 1 միլիարդ դոլարի, 12-ից հասել է 19-ի: Ասիայում նրանց թիվը 5-ից զգալիորեն աճել է 9-ի, ԱՄՆ-ում՝ 5-ից 6-ի
  • Արտասահմանյան բիզնեսը հեռանում է Ռուսաստանից
    Ռուսաստանից կապիտալի արտահոսքը կտրուկ արագացել է պատժամիջոցների սպառնալիքի, Արևմուտքի հետ շարունակվող հակամարտության և տնտեսության դանդաղումի ֆոնին՝ գրում է apsny.ge-ն: Ըստ Կենտրոնական բանկի վիճակագրության՝ երրորդ եռամսյակում մասնավոր հատվածը արտահանել է 19,2 մլրդ դոլար: Տարեկան կտրվածքով արտահոսքը 48 անգամ արագացվել է և դարձել է ռեկորդային՝ 2015թ. առաջին եռամսյակից ի վեր, երբ պատժամիջոցները և նավթի գների անկումը Ռուսաստանին խեղճացած վիճակի մեջ դրեցին։«Ռուսաստանի նորագույն պատմության մեջ նման բան երբեք չի նկատվել»,- ասել է վերլուծաբան Կիրիլ Տ
  • Forbes-ը կազմել է աշխարհի լավագույն գործատուների վարկանիշային աղյուսակը
    Ամերիկյան Alphabet Inc հոլդինգը, որին պատկանում է  Google-ը, գլխավորում է աշխարհի լավագույն գործատուների վարկանիշային աղյուսակը: Համապատասխան ցանկը կազմել է Forbes պարբերականը: Երկրորդ տեղում է Microsoft կորպորացիան, իսկ առաջատարնների եռյակը եզրափակում է Apple ընկերությունը: Լավագույնների հնգյակում են հայտնվել նաև Walt Disney-ը և Amazon-ը:Պարբերականի վարկանիշային աղյուսակում հիմնականում ամերիկյան ընկերություններ են ներառվել:Նյութի   աղբյուրը՝    https://www.1in.am
  • Աշխարհում կանխատեսվում է դոլարի դեֆիցիտ
    Համաշխարհային ֆինանսական համակարգը վերջին վարկային ճգնաժամից հետո դոլարի նկատմամբ ավելի է կախվածություն ձեռք բերել, ինչի հետևանքով ԱՄՆ գանձապետական արժեթղթերի և արժույթի շահութաբերության աճը լուրջ ռիսկեր է պարունակում՝ գրում է Bloomberg-ը: Nedbank Group-ի վերլուծաբանների կարծիքով՝ դոլարի ամրապնդումը և կապիտալի աճող արժեքը աշխարհում «հիանալի խառնուրդ է իրացվելիության ճգնաժամի համար»: Նշվում է, մասնավորապես, 2008 թ. Համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամի հիմնական առանձնահատկությունը դոլարի չընդհատվող դեֆիցիտն էր: Այդ ժամանակվանից դոլարի փոխարժեք
  • Հայտնի են տնտեսության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրները
    Տնտեսության մրցանակը, որը ի հիշատակ Ալֆրեդ Նոբելի 1968 թվականին հիմնադրել է շվեդական Պետական բանկը, շնորհվել է Վիլյամ Նորդհաուսին եւ Փոլ Ռոմերին, երկուշաբթի Ստոկհոլմում հայտարարել է Շվեդիայի Գիտությունների թագավորական ակադեմիան, փոխանցում է «ՌԻԱ Նովոստի»-ն:Նորդհաուսը մրցանակին արժանացել է «երկարաժամկետ մակրոտնտեսական վերլուծությունում կլիմայի փոփոխության ինտեգրման հետազոտության համար», Ռոմերը՝ «երկարաժամկետ մակրոտնտեսական վերլուծությունում տեխնոլոգիական ինովացիաների ինտեգրման հետազոտության համար»:Տնտեսության մրցանակը հանձնելու
    Թեժ գիծ
    +374 (047) 959555
    Մրցունակության և մենաշնորհների դրսևորման առանձնահատկությունները տնտեսավարման ժամանակակից պայմաններում

    ԱՐՏԱԿ  ՇԱԲՈՅԱՆ
    ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության
    պետական հանձնաժողովի նախագահ,
    տնտեսագիտության թեկնածու


    Հոդվածում քննարկվել են մրցակցության և մենաշնորհի փոխգործակցությունը և դրա  առանձնահատկությունները: Ներկայացվել են մենաշնորհների առաջացման պատճառները և դրանց գործունեության յուրահատկությունները շուկայական տնտեսության պայմաններում: Վերլուծության են ենթարկվել մրցակցության պայմաններում  տնտեսավարող սուբյեկտների վարքագիծը և մենաշնորհային հակումների առաջացման պատճառները:
    Հիմնաբառեր. տնտեսական մրցակցություն, մենաշնորհ, մրցակցային շուկա, մենաշնորհային դիրք, մրցակցային առավելություններ

    Մրցակցության գոյության ամբողջ ժամանակահատվածում, ինչպես նաև դրա վերաբերյալ տեսական մեկնաբանություններում և հետազոտություններում մենաշնորհները ընկալվել են որպես չափազանց բացասական դրսևորում, որից պետք է ամեն կերպ խուսափել և պայքարել դրանց դեմ (ինչպես տնտեսական, այնպես էլ վարչական գործիքներով): Մրցակցությունը տնտեսության վրա իր ունեցած դրական ազդեցությամբ հակադրվում է մենաշնորհներին, և նման մոտեցումն իր արտացոլումն է գտել մրցակցային շուկայի գործունեության վերաբերյալ բոլոր տեսություններում: Սակայն դրա րդարացիությունը որոշակի կասկածներ է հարուցում` հատկապես տնտեսական գործունեության պայմանների և մրցակցության դրսևորման եղանակների փոփոխությամբ պայմանավորված: Ըստ էության, այդ մասին են վկայում զարգացած շատ երկրներում տնտեսության մենաշնորհացման որոշակի աստիճանի առկայությունը, կատարյալ մրցակցային շուկայի գործունեության անհնարինությունը և, ընդհակառակը` շուկայի պայմաններում ոչ կատարյալ մրցակցության տարբեր մոդելների հաջող գործունեությունը: Անշուշտ, նման բազմաթիվ փաստերի առկայությունը ենթադրում է մենաշնորհների և շուկայի մենաշնորհային ձևերի տեղի, դերի, նշանակության ու գործառույթների գիտական հետազոտում ինչպես համաշխարհային տնտեսության, այնպես էլ յուրաքանչյուր առանձին ազգային տնտեսության մակարդակներում: Այսինքն` նման երևույթների գիտական հիմնավորումը, նախևառաջ, պահանջում է
    մրցակցության և մենաշնորհի փոխկապվածության, փոխհարաբերությունների համակողմանի ուսումնասիրություն և պարզաբանում:
    Համաշխարհային տնտեսության համընդհանրացման ժամանակակից պայմաններում մենաշնորհների յուրահատկությունը դրսևորվում է մրցակցային շուկայում դրանց վարքագծի հակասականությամբ: Մենաշնորհները համարվում են ռեսուրսների կենտրոնացման ծայրահեղ ձև, ինչի շնորհիվ հաստատում են մենաշնորհային իշխանություն և բարձր գին սահմանելու միջոցով ստանում գերշահույթ: Մենաշնորհների բացառիկ դիրքը թույլ է տալիս արտադրության ծավալի հաշվին էականորեն նվազեցնել ծախսերը, ռեսուրսների կենտրոնացման բարձր աստիճանի օգնությամբ ակտիվացնել տեխնոլոգիական առաջընթացը, ինչպես նաև արդյունավետ կերպով իրացնել հասարակության շահերն այն ճյուղերում, որտեղ նպատակահարմար է մրցակցությունը: Այդ ամենը պայմանավորում են ոչ միայն հասարակության էվոլյուցիան, այլ նաև արտադրանքի, տեխնոլոգիաների և սոցիալ-տնտեսական համակարգի հեղափոխական զարգացման հնարավորությունը:
    Այսպիսով` ստեղծվում է ինչ-որ առումով հակասական իրավիճակ: Մենաշնորհի պայմաններում, երբ չկան մրցակիցներ, մրցակցությունը շարունակում է մնալ մենաշնորհային դիրք ունեցողների վարքագծի հիմնական կարգավորիչն այն դեպքում, երբ գնային կարգավորման մեխանիզմը, ըստ էության, բացակայում է: Այսինքն` մրցակցությունն իր դրական ներգործությունն ունի ոչ միայն մրցակցային շուկայի, այլ նաև մենաշնորհների պայմաններում:
    Հետևաբար` ծագում է մի հարց, որը մշտապես գտնվել է հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում. եթե կատարյալ մրցակցությունը կարող է ապահովել շուկայի զարգացման անհրաժեշտ պայմաններ և հասարակական բարեկեցություն, ապա ինչով պայմանավորել սուբյեկտների` մենաշնորհային
    իշխանության ձգտումը: Եվ ընդհակառակը` եթե մենաշնորհները հնարավորություն են տալիս արտադրության մասշտաբի մեծացման արդյունքում ծախսերի կրճատման հաշվին լիարժեք կերպով բավարարելու հասարակական պահանջմունքները, ապա, այդ դեպքում, որն է կատարյալ մրցակցության ապահովման դրդապատճառը:
    Ըստ էության, յուրաքանչյուր տեղական շուկայում խոշոր ընկերության ի հայտ գալը ստեղծում է մենաշնորհի առաջացման վտանգ: Միևնույն ժամանակ, տեղական շուկաներում մենաշնորհները մրցակցության զարգացման արդյունք են: Այսինքն` դրանք առավել հաջողակ ընկերություններ են, որոնք
    կարողացել են գնային տարբերության և բարձր որակի հաշվին ունենալ սեփական արտադրանքը սպառողների առավել մեծ թիվ` ապահովելով բարձր շահութաբերություն և արտադրության ծավալների աճ: Սակայն, դուրս գալով միջազգային շուկաներ, տեղական մենաշնորհները հայտնվում են մրցակցային ավելի սուր պայմաններում և կորցնում են սեփական մենաշնորհային դիրքերը:
    Պետք է նշել, որ մենաշնորհների հիմնական հատկանիշը մենաշնորհային դիրքն է, որը հնարավորություն է տալիս ինքնուրույն կամ այլ ընկերությունների հետ միասին որոշակի ապրանքային շուկայում սահմանափակելու մրցակցությունը: Դա ցանկալի է յուրաքանչյուր ընկերության կամ ձեռնարկատիրոջ համար, քանի որ թույլ է տալիս խուսափել մրցակցության հետ կապված մի շարք ռիսկերից և դժվարություններից, շուկայում ունենալ թելադրողի դիրքեր, կենտրոնացնել որոշակի տնտեսական իշխանություն, ներգործել շուկայի այլ մասնակիցների վրա և վերջիններիս պարտադրել սեփական
    պայմանները: Սակայն շուկայում բնական ճանապարհով մենաշնորհային  դիրքի ձեռքբերումը հնարավոր է միայն մրցակցային պայքարի արդյունքում,  որի ընթացքում ի հայտ են գալիս առավել հզոր, տնտեսապես արդյունավետ  և շահութաբեր ընկերություններ, որոնք սկսում են աստիճանաբար ճնշում
    գործադրել այլ ընկերությունների և հասարակության վրա: Դրա հետևանքով  մրցակցությունը թուլանում է մինչև այն պահը, քանի դեռ շուկայում չի հայտնվել առավել հզոր մրցակից, որը կարող է հաղթահարել մենաշնորհային  դիրք ունեցողի կողմից հաստատված արգելքները (գին, որակ, սպասարկում  և այլն): Իսկ նման սուբյեկտի ի հայտ գալը պայմանավորված է շուկայի մրցակցային բնույթով:
    Հիմնվելով դասական մենաշնորհների մոդելի գործողության մեխանիզմի  վրա, որն, ի դեպ, չի վիճարկվում մասնագիտական շրջանակներում, կարելի  է ձևակերպել մրցակցության և մենաշնորհի փոխհարաբերությունների և  միաժամանակյա գոյության հետևյալ բնութագրիչները.  1. Ազգային տնտեսությունում ցանկացած երևույթ կամ դեպք, համաձայն  բազմարկչի էֆեկտի, ուղղակի կամ միջնորդավորված ազդեցություն է  ունենում տնտեսական համակարգի բոլոր տարրերի վրա: Միաժամա-
    նակ, դրանց անբաժանելիությունն այդ տարրերի միջև առաջացնում է  բախում, ինչի պատճառով դրանցից յուրաքանչյուրը ստիպված է լինում փնտրել սեփական պահանջմունքների բավարարման նոր ուղիներ` առաջին հերթին շուկայի մյուս մասնակիցների հետաքրքրություններին վնաս հասցնելու միջոցով: Ըստ էության, նույնը տեղի է ունենում նաև շուկայական տնտեսության պայմաններում, երբ յուրաքանչյուր ընկերություն գտնվում է սեփական ծախսերի նվազեցման և շահույթի ավելացման ուղիների մշտական փնտրտուքի մեջ մինչև այն  պահը, երբ սեփական հնարավորությունները թույլ են տալիս զբաղեցնել ողջ շուկան և գին թելադրել: Հետևաբար` մենաշնորհը և մրցակցությունը շուկայի կենսագործունեության անբաժանելի ձևեր են, որոնք չեն կարող լինել առանց մեկը մյուսի և գոյություն ունեն որպես շուկայական կարգավորման մեխանիզմի միասնական համակարգի տարրեր:
    2. Հայտնի է, որ ցանկացած համակարգի քանակական կազմի փոփոխություն հանգեցնում է ոչ միայն կառուցվածքային փոփոխությունների, այլ նաև նոր` նախորդից որակապես տարբերվող համակարգի
    ստեղծմանը: Մրցակցային շուկայի պայմաններում առավել հաջող  գործող ընկերությունները գրավում են շուկան, ձգտում են բավարարել  սեփական մենաշնորհային նպատակները և ոչ միայն ավելացնում են
    թողարկվող արտադրանքի ծավալը, այլ նաև կրճատում են արտադրության ծախսերը և բարձրացնում արտադրանքի որակը: Դա նշանակում է, որ մրցակցությունը գոյություն ունի միայն շուկայի յուրաքանչ-
    յուր սուբյեկտի կողմից դրսևորվող մենաշնորհային ձգտումների և շուկայում առաջավոր դիրքեր զբաղեցնելու հակումների շնորհիվ: Մըրցակցության արդյունքում ի հայտ են գալիս առավել հաջողակ ընկերություններ, որոնք մենաշնորհացնում են տվյալ ապրանքային շուկան, թելադրում են սեփական գները սպառողներին և ամբողջ շուկային և, որ ամենակարևորն է, նրանց զրկում են շուկայի իրավահավասար մասնակցի կարգավիճակից ու ստիպում ենթարկվել սեփական կանոններին ու պահանջներին: Այսպիսով` մենաշնորհը, բացառելով մրցակցությունը, միաժամանակ դրա արդյունքն է: Շուկայի կողմից պահանջվող արտադրանքի ծավալների ավելացումը փոխում է մրցակցության ձևը, քանի որ մրցակցային պայքարի մղման նոր չափանիշներ են առաջանում: Այսինքն` շուկայի մասնակիցների մենաշնորհային հակումները խստացնում են մրցակցությունը` դրանում  ընդգրկելով ռեսուրսների առավել մեծ քանակություն (ֆինանսական,  նյութական, գիտական, տեխնոլոգիական, կառավարչական)` առավել
    մրցունակ արտադրանք թողարկելու համար: Ըստ էության, մրցունակ,  որակյալ և նախընտրելի արտադրանք թողարկելու գործընթացն անընդհատ շարունակվում է` դրանով իսկ պայմանավորելով մրցակցության մեթոդների կատարելագործումը: Հետևաբար` մենաշնորհը նըպաստում է մրցակցության կատարելագործմանը: Միաժամանակ, հակամենաշնորհային օրենսդրությունը շուկայական հավասարակշռության պահպանման հիմնական միջոցներից է` մենաշնորհային միտումների զսպման կամ, այլ կերպ ասած` օլիգոպոլիայի մեխանիզմի  կամ «գործող մրցակցության» օպտիմալ ռեժիմի պահպանման համար:
    3. Մենաշնորհը մրցակցության որակապես նոր մակարդակ է, որը պայմանավորում է արտադրողական ուժերի և շուկայական հարաբերությունների պրոգրեսիվ զարգացումը: Ըստ էության, դա իր դրսևորումն
    է ստանում մենաշնորհային մրցակցության մեջ, երբ շուկայում մենաշնորհային դիրք զբաղեցնող ընկերությունը, մրցակիցների հայտնվելու վտանգից դրդված, շուկայում գործում է այնպես, ինչպես կգործեր մրցակցային շուկայում:
    Մրցակցության և մենաշնորհի միջև գոյություն ունեցող փոխադարձ կապերը պայմանավորում են մրցակցության պաշտպանության և մենաշնորհային դրսևորումների զսպման անհրաժեշտությունը մինչև այն սահմանը, որն  անհրաժեշտ է մրցակիցներին խթանելու, օգտակար ձեռնարկատիրական  հակումներ արտահայտելու համար: Ակնհայտ է, որ մենաշնորհները տնտեսական ռեսուրսների համակենտրոնացման բարձր աստիճանի շնորհիվ  տեխնիկական առաջընթացի արագացման հնարավորություններ են ստեղծում, ինչը մրցունակության ապահովման հիմքն է կազմում: Այս առումով,  ուշագրավ է Յ. Շումպետերի տեսակետը, համաձայն որի` շուկայում  նշանակալի իշխանություն ունեցող խոշոր ֆիրմաները ցանկալի երևույթ են, քանի  որ սեփական մենաշնորհային իշխանությունը պահպանելու համար հարկադրված են իրականացնելու տեխնիկական փոփոխություններ` իրենց մենաշնորհային շահույթի զգալի մասը ծախսելով հետազոտությունների վրա:
    Մենաշնորհը, որպես մրցակցային շուկայի կենսագործունեության ձև,  պետք չէ դասել բացառապես ոչ ցանկալի երևույթների շարքին և դիտարկել  ազատ մրցակցության հետ հակադրության համատեքստում, քանի որ ինչպես ազատ մրցակցությունը, այնպես էլ մենաշնորհը կատարում են գրեթե նույն գործառույթը` տնտեսական զարգացման և առաջընթացի ապահովում:
    Հետևաբար` մրցակցությունը և մենաշնորհը չի կարելի միմյանց հակադրել (թեև, ըստ էության, գտնվում են հակադիր բևեռներում). դրանք պետք է դիտարկել որպես մրցակցային շուկայի ձևերի տրամաբանական զարգացում:
    Արդյունավետ գործող մրցակցային շուկան, որը հիմնված է մրցակցության բոլոր ձևերի օպտիմալ համադրման վրա, ներկայացնում է մենաշնորհի, օլիգոպոլիայի և փոքր ձեռնարկատերերի սիմբիոզ, որոնք գործում են կատարյալ մրցակցությանը ձգտող պայմաններում: Փաստորեն, մրցակցությունն իր
    բոլոր դրսևորումներում` մենաշնորհից մինչև կատարյալ շուկա, անհրաժեշտ  պայման է տնտեսությունում դինամիկ զարգացում ապահովելու համար:
    Մրցակցության պայմաններում արտադրանքի յուրաքանչյուր միավորի ցածր  արժեքի պարագայում ստեղծվում է ազգային մեծ հարստություն զուտ մենաշնորհի կամ կատարյալ մրցակցության համեմատությամբ: Սակայն մենաշնորհները, որպես մրցակցային հարաբերությունների զարգացման փուլ,  խիստ անհրաժեշտ են, քանի որ հենց դրանք են ձևավորում տնտեսական  զարգացման հիմնական ներուժը և հիմք ստեղծում մրցակցության բոլոր ձևերի կենսագործունեության համար: Հատկապես առանձնանում է մենաշնորհային մրցակցությունը, որն ավելի արդյունավետ է, քանի որ ներառում է  մրցակցության և մաքուր մենաշնորհի դրական կողմերը:
    Այսպիսով` մենաշնորհը խոշոր տնտեսական միավորում է, որը վերահսկողություն է իրականացնում ճյուղերի, շուկաների և տնտեսության նկատմամբ արտադրության, կապիտալի, գիտատեխնիկական, մարդկային և բնական ռեսուրսների կենտրոնացման բարձր աստիճանի հիման վրա որոշակի  ապրանքային շուկայում առաջատար դիրքեր զբաղեցնելու և մենաշնորհային  շահույթ ստանալու նպատակով` սպառողների համար նախընտրելի գներով  բարձր որակի արտադրանք թողարկելու միջոցով: