ԱԿՏՈՒԱԼ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • ՌԴ-ում կարող է երկիրը լքելու հարկ սահմանվել
    Ռուսաստանի Դաշնության իշխանությունները ցանկանում են 500 ռուբլու չափով հարկ սահմանել երկիրը լքել ցանկացողներ համար: Ինչպես նշում է gazeta.ru-ն, օրենք դառնալու դեպքում, հարկը ստիպված կլինեն վճարել թե՛ ՌԴ քաղաքացիները, թե՛ օտարերկրացիները: Բացառություն կկազմեն միայն նրանք, ովքեր 24 ժամվա ընթացքում են կանգառ կատարել Ռուսաստանում:Աղբյուրը մանրամասնում է, որ նման առաջարկով է հանդես եկել բիզնես-հայրենասիրության առաջընթացի հարցերով զբաղվող ԱՎԱՆՏԻ կազմակերպությունը՝ համապատասխան առաջարկն ուղղելով Պետդումա և Դաշնային խորհուրդ:Առաջարկի հեղինակն
  • ԱՄՆ-ը կդադարի ՀՆԱ-ի ծավալով աշխարհի խոշորագույն երկիրը լինել
    ԱՄՆ-ը արդեն հաջորդ տարի կդադարի ՀՆԱ-ի ծավալով աշխարհի խոշորագույն երկիրը լինել, իսկ 2030թ․ այդ ցուցակում երրորդ տեղում կլինի՝ առաջ թողնելով Չինաստանին եւ Հնդկաստանին՝ կանխատեսում են Standard Chartered բանկի վերլուծաբանները՝ հայտնում է «Ինտերֆաքսը»։Իրենց կանխատեսումների համար նրանք օգտագործել են ՀՆԱ-ի անվանական արժեքի մասին տվյալները՝ հաշվի առնելով գնողունակության հարաբերակցությունը։ «Բեկումը կապահովի համաշխարհային միջին խավը։ 2020թ․ համաշխարհային բնակչության մեծամասնությունը միջին դասին կպատկանի։ Ասիան կառաջնորդի այդ խավի աճի տեմպերով, սակա
  • Ի՞նչ է 5G-ն և ինչպե՞ս է այդ տեխնոլոգիան փոխելու մեր կյանքը
    Դուք պատրա՞ստ եք Ձեր նոր գնած սմարթֆոնը դեն նետել և գնել նորը, որպեսզի կարողանաք օգտվել 5-րդ սերնդի ցանցից: Ասում են, որ 5G-ն երբևէ ստեղծված ամենաուժեղ ցանցն է լինելու: Ի՞նչ է 5G-ն5G (5-րդ սերունդ) – 5-րդ սերնդի բջջային կապի կարճ անունն է, որը կփոխարինի 3 G և 4 G կապերին: Այս կրճատված անվան տակ տեխնոլոգիաների մի ամբողջ հավաքածու է, որոնցից շատերը դեռ մշակման փուլում են: Թեստավորման փուլի ավարտը և ստանդարտների հաստատումը սպասվում է 2020 թվականից ոչ ուշ:Ո՞րն է 5G-ի գլխավոր տարբերությունը գործող ստանդարտներից5-րդ սերնդի բջջային կապի ներդրումը խոստանում է
  • Սպիտակ գինի Կարմիր մոլորակո՞ւմ. Վրացիներն ուզում են խաղող աճեցնել Մարսի վրա
    Վրաստանն իրեն ներկայացնում է որպես աշխարհի գինու օրրան։ Հետևաբար բնական է թվում, երբ երկիրը փորձում է պարզել, թե մի օր ինչ կխմեն Մարսի վրա։ Սա «IX Միլենիում» նախագծի հիմքում է, որի նպատակն է խաղողի վազեր մշակել, որոնք հնարավոր կլինի աճեցնել Կարմիր մոլորակի վրա։ Թիմը ցանկանում է նաև վրացական կնիքը դնել այնպիսի արտասովոր հետազոտության վրա, որը կապված է Մարսը բնակեցնելու հետ։«Եթե մենք ցանկանում են մի օր ապրել Մարսի վրա, Վրաստանը պետք է նպաստի դրան։ Մեր նախնիները գինին բերեցին Երկիր մոլորակ, հիմա մենք նույնը կարող ենք անել և այն Մարս տանել»,- ասել
  • 2018 թ. աճել են պետբյուջեի մուտքերը. ԱՀ ֆինանսների նախարարություն
    Նախնական տվյալներով 2018 թվականի ընթացքում ԱՀ պետական բյուջե մուտքագրված հարկային եկամուտները և տուրքերը կազմել են 53 միլիարդ 478 միլիոն 300 հազար դրամ` պլանավորված 52 միլիարդ 700 միլիոն դրամ ցուցանիշը գերազանցելով 1.5 %-ով կամ 778 միլիոն 300 հազար դրամով: Այս մասին «Արցախպրես»-ին տեղեկացրին ԱՀ ֆինանսների նախարարությունից՝ նշելով, որ նախորդ տարվա նույն ցուցանիշը գերազանցել են 34.6 %-ով կամ 13 միլիարդ 732 միլիոն 300 հազար դրամով: Աղբյուրի հաղորդմամբ՝ ավել հավաքագրված գումարից 10 միլիարդ 62 միլիոն 300 հազար դրամը պայմանավորված է «Բեյզ Մեթըլս» ՓԲԸ-ի կողմ
  • Հայաստանի առևտրի ծավալները ԵԱՏՄ գործընկեր Ղազախստանի հետ կրկնակի աճել են
    Հայաստանի Հանրապետության ազգային վիճակագրական կոմիտեն հրապարակել է 2018թ. հունվար-նոյեմբեր ամիսների սոցիալ-տնտեսական վիճակը բնութագրող հիմնական ցուցանիշները: Համաձայն վիճպետկոմի հրապարակման նախորդ տարվա նույն ժամանակամիջոցի նկատմամբ տնտեսական ակտիության ցուցանիշն աճել է 5.7%-ով: 2017թ.-ի նոյեմբերի նկատմամբ՝ 3.6%-ով: Այս տարվա հոկտեմբեր ամսվա նկատմամբ ՏԱՑ աճը կազմել է 0.8%: Արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը 2017թ. նոյեմբերի համեմատությամբ աճել է 1.1%-ով: Մինչդեռ այս տարվա հոկտեմբերի համեմատությամբ արձանագրվել է 6.8%-ոց անկում: Արդյունաբերության ոլորտ
  • Տիեզերքը կարող է ընդամենը զուգահեռ աշխարհի «հայելային արտացոլանքը» լինել
    Մեր տիեզերքը կարող է ընդամենը զուգահեռ աշխարհի «հայելային արտացոլանքը» լինել, որը ստեղծվել է հակամատերիայից եւ ժամանակային սանդղակով ընթանում է Մեծ պայթյունի հակառակ ուղղությամբ, փոխանցում է BBC-ն։   Կանադայի տեսական ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտնականների կողմից առաջարկված հեղափոխական այս տեսությունը հնչում է որպես ֆանտաստիկ վեպի  մաս, սակայն այն օգնում է տալ մի քանի պարադոքսային հարցերի պատասխանները, որոնք ժամանակակից գիտությունում բացատրություն չունեն։Ըստ նոր մոդելի՝ Մեծ պայթյունի ժամանակ երկու սիմետրիկ տիեզերք է ձեւավորվել։ Մե
    Թեժ գիծ
    +374 (047) 959555
    Մրցունակության և մենաշնորհների դրսևորման առանձնահատկությունները տնտեսավարման ժամանակակից պայմաններում

    ԱՐՏԱԿ  ՇԱԲՈՅԱՆ
    ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության
    պետական հանձնաժողովի նախագահ,
    տնտեսագիտության թեկնածու


    Հոդվածում քննարկվել են մրցակցության և մենաշնորհի փոխգործակցությունը և դրա  առանձնահատկությունները: Ներկայացվել են մենաշնորհների առաջացման պատճառները և դրանց գործունեության յուրահատկությունները շուկայական տնտեսության պայմաններում: Վերլուծության են ենթարկվել մրցակցության պայմաններում  տնտեսավարող սուբյեկտների վարքագիծը և մենաշնորհային հակումների առաջացման պատճառները:
    Հիմնաբառեր. տնտեսական մրցակցություն, մենաշնորհ, մրցակցային շուկա, մենաշնորհային դիրք, մրցակցային առավելություններ

    Մրցակցության գոյության ամբողջ ժամանակահատվածում, ինչպես նաև դրա վերաբերյալ տեսական մեկնաբանություններում և հետազոտություններում մենաշնորհները ընկալվել են որպես չափազանց բացասական դրսևորում, որից պետք է ամեն կերպ խուսափել և պայքարել դրանց դեմ (ինչպես տնտեսական, այնպես էլ վարչական գործիքներով): Մրցակցությունը տնտեսության վրա իր ունեցած դրական ազդեցությամբ հակադրվում է մենաշնորհներին, և նման մոտեցումն իր արտացոլումն է գտել մրցակցային շուկայի գործունեության վերաբերյալ բոլոր տեսություններում: Սակայն դրա րդարացիությունը որոշակի կասկածներ է հարուցում` հատկապես տնտեսական գործունեության պայմանների և մրցակցության դրսևորման եղանակների փոփոխությամբ պայմանավորված: Ըստ էության, այդ մասին են վկայում զարգացած շատ երկրներում տնտեսության մենաշնորհացման որոշակի աստիճանի առկայությունը, կատարյալ մրցակցային շուկայի գործունեության անհնարինությունը և, ընդհակառակը` շուկայի պայմաններում ոչ կատարյալ մրցակցության տարբեր մոդելների հաջող գործունեությունը: Անշուշտ, նման բազմաթիվ փաստերի առկայությունը ենթադրում է մենաշնորհների և շուկայի մենաշնորհային ձևերի տեղի, դերի, նշանակության ու գործառույթների գիտական հետազոտում ինչպես համաշխարհային տնտեսության, այնպես էլ յուրաքանչյուր առանձին ազգային տնտեսության մակարդակներում: Այսինքն` նման երևույթների գիտական հիմնավորումը, նախևառաջ, պահանջում է
    մրցակցության և մենաշնորհի փոխկապվածության, փոխհարաբերությունների համակողմանի ուսումնասիրություն և պարզաբանում:
    Համաշխարհային տնտեսության համընդհանրացման ժամանակակից պայմաններում մենաշնորհների յուրահատկությունը դրսևորվում է մրցակցային շուկայում դրանց վարքագծի հակասականությամբ: Մենաշնորհները համարվում են ռեսուրսների կենտրոնացման ծայրահեղ ձև, ինչի շնորհիվ հաստատում են մենաշնորհային իշխանություն և բարձր գին սահմանելու միջոցով ստանում գերշահույթ: Մենաշնորհների բացառիկ դիրքը թույլ է տալիս արտադրության ծավալի հաշվին էականորեն նվազեցնել ծախսերը, ռեսուրսների կենտրոնացման բարձր աստիճանի օգնությամբ ակտիվացնել տեխնոլոգիական առաջընթացը, ինչպես նաև արդյունավետ կերպով իրացնել հասարակության շահերն այն ճյուղերում, որտեղ նպատակահարմար է մրցակցությունը: Այդ ամենը պայմանավորում են ոչ միայն հասարակության էվոլյուցիան, այլ նաև արտադրանքի, տեխնոլոգիաների և սոցիալ-տնտեսական համակարգի հեղափոխական զարգացման հնարավորությունը:
    Այսպիսով` ստեղծվում է ինչ-որ առումով հակասական իրավիճակ: Մենաշնորհի պայմաններում, երբ չկան մրցակիցներ, մրցակցությունը շարունակում է մնալ մենաշնորհային դիրք ունեցողների վարքագծի հիմնական կարգավորիչն այն դեպքում, երբ գնային կարգավորման մեխանիզմը, ըստ էության, բացակայում է: Այսինքն` մրցակցությունն իր դրական ներգործությունն ունի ոչ միայն մրցակցային շուկայի, այլ նաև մենաշնորհների պայմաններում:
    Հետևաբար` ծագում է մի հարց, որը մշտապես գտնվել է հետազոտողների ուշադրության կենտրոնում. եթե կատարյալ մրցակցությունը կարող է ապահովել շուկայի զարգացման անհրաժեշտ պայմաններ և հասարակական բարեկեցություն, ապա ինչով պայմանավորել սուբյեկտների` մենաշնորհային
    իշխանության ձգտումը: Եվ ընդհակառակը` եթե մենաշնորհները հնարավորություն են տալիս արտադրության մասշտաբի մեծացման արդյունքում ծախսերի կրճատման հաշվին լիարժեք կերպով բավարարելու հասարակական պահանջմունքները, ապա, այդ դեպքում, որն է կատարյալ մրցակցության ապահովման դրդապատճառը:
    Ըստ էության, յուրաքանչյուր տեղական շուկայում խոշոր ընկերության ի հայտ գալը ստեղծում է մենաշնորհի առաջացման վտանգ: Միևնույն ժամանակ, տեղական շուկաներում մենաշնորհները մրցակցության զարգացման արդյունք են: Այսինքն` դրանք առավել հաջողակ ընկերություններ են, որոնք
    կարողացել են գնային տարբերության և բարձր որակի հաշվին ունենալ սեփական արտադրանքը սպառողների առավել մեծ թիվ` ապահովելով բարձր շահութաբերություն և արտադրության ծավալների աճ: Սակայն, դուրս գալով միջազգային շուկաներ, տեղական մենաշնորհները հայտնվում են մրցակցային ավելի սուր պայմաններում և կորցնում են սեփական մենաշնորհային դիրքերը:
    Պետք է նշել, որ մենաշնորհների հիմնական հատկանիշը մենաշնորհային դիրքն է, որը հնարավորություն է տալիս ինքնուրույն կամ այլ ընկերությունների հետ միասին որոշակի ապրանքային շուկայում սահմանափակելու մրցակցությունը: Դա ցանկալի է յուրաքանչյուր ընկերության կամ ձեռնարկատիրոջ համար, քանի որ թույլ է տալիս խուսափել մրցակցության հետ կապված մի շարք ռիսկերից և դժվարություններից, շուկայում ունենալ թելադրողի դիրքեր, կենտրոնացնել որոշակի տնտեսական իշխանություն, ներգործել շուկայի այլ մասնակիցների վրա և վերջիններիս պարտադրել սեփական
    պայմանները: Սակայն շուկայում բնական ճանապարհով մենաշնորհային  դիրքի ձեռքբերումը հնարավոր է միայն մրցակցային պայքարի արդյունքում,  որի ընթացքում ի հայտ են գալիս առավել հզոր, տնտեսապես արդյունավետ  և շահութաբեր ընկերություններ, որոնք սկսում են աստիճանաբար ճնշում
    գործադրել այլ ընկերությունների և հասարակության վրա: Դրա հետևանքով  մրցակցությունը թուլանում է մինչև այն պահը, քանի դեռ շուկայում չի հայտնվել առավել հզոր մրցակից, որը կարող է հաղթահարել մենաշնորհային  դիրք ունեցողի կողմից հաստատված արգելքները (գին, որակ, սպասարկում  և այլն): Իսկ նման սուբյեկտի ի հայտ գալը պայմանավորված է շուկայի մրցակցային բնույթով:
    Հիմնվելով դասական մենաշնորհների մոդելի գործողության մեխանիզմի  վրա, որն, ի դեպ, չի վիճարկվում մասնագիտական շրջանակներում, կարելի  է ձևակերպել մրցակցության և մենաշնորհի փոխհարաբերությունների և  միաժամանակյա գոյության հետևյալ բնութագրիչները.  1. Ազգային տնտեսությունում ցանկացած երևույթ կամ դեպք, համաձայն  բազմարկչի էֆեկտի, ուղղակի կամ միջնորդավորված ազդեցություն է  ունենում տնտեսական համակարգի բոլոր տարրերի վրա: Միաժամա-
    նակ, դրանց անբաժանելիությունն այդ տարրերի միջև առաջացնում է  բախում, ինչի պատճառով դրանցից յուրաքանչյուրը ստիպված է լինում փնտրել սեփական պահանջմունքների բավարարման նոր ուղիներ` առաջին հերթին շուկայի մյուս մասնակիցների հետաքրքրություններին վնաս հասցնելու միջոցով: Ըստ էության, նույնը տեղի է ունենում նաև շուկայական տնտեսության պայմաններում, երբ յուրաքանչյուր ընկերություն գտնվում է սեփական ծախսերի նվազեցման և շահույթի ավելացման ուղիների մշտական փնտրտուքի մեջ մինչև այն  պահը, երբ սեփական հնարավորությունները թույլ են տալիս զբաղեցնել ողջ շուկան և գին թելադրել: Հետևաբար` մենաշնորհը և մրցակցությունը շուկայի կենսագործունեության անբաժանելի ձևեր են, որոնք չեն կարող լինել առանց մեկը մյուսի և գոյություն ունեն որպես շուկայական կարգավորման մեխանիզմի միասնական համակարգի տարրեր:
    2. Հայտնի է, որ ցանկացած համակարգի քանակական կազմի փոփոխություն հանգեցնում է ոչ միայն կառուցվածքային փոփոխությունների, այլ նաև նոր` նախորդից որակապես տարբերվող համակարգի
    ստեղծմանը: Մրցակցային շուկայի պայմաններում առավել հաջող  գործող ընկերությունները գրավում են շուկան, ձգտում են բավարարել  սեփական մենաշնորհային նպատակները և ոչ միայն ավելացնում են
    թողարկվող արտադրանքի ծավալը, այլ նաև կրճատում են արտադրության ծախսերը և բարձրացնում արտադրանքի որակը: Դա նշանակում է, որ մրցակցությունը գոյություն ունի միայն շուկայի յուրաքանչ-
    յուր սուբյեկտի կողմից դրսևորվող մենաշնորհային ձգտումների և շուկայում առաջավոր դիրքեր զբաղեցնելու հակումների շնորհիվ: Մըրցակցության արդյունքում ի հայտ են գալիս առավել հաջողակ ընկերություններ, որոնք մենաշնորհացնում են տվյալ ապրանքային շուկան, թելադրում են սեփական գները սպառողներին և ամբողջ շուկային և, որ ամենակարևորն է, նրանց զրկում են շուկայի իրավահավասար մասնակցի կարգավիճակից ու ստիպում ենթարկվել սեփական կանոններին ու պահանջներին: Այսպիսով` մենաշնորհը, բացառելով մրցակցությունը, միաժամանակ դրա արդյունքն է: Շուկայի կողմից պահանջվող արտադրանքի ծավալների ավելացումը փոխում է մրցակցության ձևը, քանի որ մրցակցային պայքարի մղման նոր չափանիշներ են առաջանում: Այսինքն` շուկայի մասնակիցների մենաշնորհային հակումները խստացնում են մրցակցությունը` դրանում  ընդգրկելով ռեսուրսների առավել մեծ քանակություն (ֆինանսական,  նյութական, գիտական, տեխնոլոգիական, կառավարչական)` առավել
    մրցունակ արտադրանք թողարկելու համար: Ըստ էության, մրցունակ,  որակյալ և նախընտրելի արտադրանք թողարկելու գործընթացն անընդհատ շարունակվում է` դրանով իսկ պայմանավորելով մրցակցության մեթոդների կատարելագործումը: Հետևաբար` մենաշնորհը նըպաստում է մրցակցության կատարելագործմանը: Միաժամանակ, հակամենաշնորհային օրենսդրությունը շուկայական հավասարակշռության պահպանման հիմնական միջոցներից է` մենաշնորհային միտումների զսպման կամ, այլ կերպ ասած` օլիգոպոլիայի մեխանիզմի  կամ «գործող մրցակցության» օպտիմալ ռեժիմի պահպանման համար:
    3. Մենաշնորհը մրցակցության որակապես նոր մակարդակ է, որը պայմանավորում է արտադրողական ուժերի և շուկայական հարաբերությունների պրոգրեսիվ զարգացումը: Ըստ էության, դա իր դրսևորումն
    է ստանում մենաշնորհային մրցակցության մեջ, երբ շուկայում մենաշնորհային դիրք զբաղեցնող ընկերությունը, մրցակիցների հայտնվելու վտանգից դրդված, շուկայում գործում է այնպես, ինչպես կգործեր մրցակցային շուկայում:
    Մրցակցության և մենաշնորհի միջև գոյություն ունեցող փոխադարձ կապերը պայմանավորում են մրցակցության պաշտպանության և մենաշնորհային դրսևորումների զսպման անհրաժեշտությունը մինչև այն սահմանը, որն  անհրաժեշտ է մրցակիցներին խթանելու, օգտակար ձեռնարկատիրական  հակումներ արտահայտելու համար: Ակնհայտ է, որ մենաշնորհները տնտեսական ռեսուրսների համակենտրոնացման բարձր աստիճանի շնորհիվ  տեխնիկական առաջընթացի արագացման հնարավորություններ են ստեղծում, ինչը մրցունակության ապահովման հիմքն է կազմում: Այս առումով,  ուշագրավ է Յ. Շումպետերի տեսակետը, համաձայն որի` շուկայում  նշանակալի իշխանություն ունեցող խոշոր ֆիրմաները ցանկալի երևույթ են, քանի  որ սեփական մենաշնորհային իշխանությունը պահպանելու համար հարկադրված են իրականացնելու տեխնիկական փոփոխություններ` իրենց մենաշնորհային շահույթի զգալի մասը ծախսելով հետազոտությունների վրա:
    Մենաշնորհը, որպես մրցակցային շուկայի կենսագործունեության ձև,  պետք չէ դասել բացառապես ոչ ցանկալի երևույթների շարքին և դիտարկել  ազատ մրցակցության հետ հակադրության համատեքստում, քանի որ ինչպես ազատ մրցակցությունը, այնպես էլ մենաշնորհը կատարում են գրեթե նույն գործառույթը` տնտեսական զարգացման և առաջընթացի ապահովում:
    Հետևաբար` մրցակցությունը և մենաշնորհը չի կարելի միմյանց հակադրել (թեև, ըստ էության, գտնվում են հակադիր բևեռներում). դրանք պետք է դիտարկել որպես մրցակցային շուկայի ձևերի տրամաբանական զարգացում:
    Արդյունավետ գործող մրցակցային շուկան, որը հիմնված է մրցակցության բոլոր ձևերի օպտիմալ համադրման վրա, ներկայացնում է մենաշնորհի, օլիգոպոլիայի և փոքր ձեռնարկատերերի սիմբիոզ, որոնք գործում են կատարյալ մրցակցությանը ձգտող պայմաններում: Փաստորեն, մրցակցությունն իր
    բոլոր դրսևորումներում` մենաշնորհից մինչև կատարյալ շուկա, անհրաժեշտ  պայման է տնտեսությունում դինամիկ զարգացում ապահովելու համար:
    Մրցակցության պայմաններում արտադրանքի յուրաքանչյուր միավորի ցածր  արժեքի պարագայում ստեղծվում է ազգային մեծ հարստություն զուտ մենաշնորհի կամ կատարյալ մրցակցության համեմատությամբ: Սակայն մենաշնորհները, որպես մրցակցային հարաբերությունների զարգացման փուլ,  խիստ անհրաժեշտ են, քանի որ հենց դրանք են ձևավորում տնտեսական  զարգացման հիմնական ներուժը և հիմք ստեղծում մրցակցության բոլոր ձևերի կենսագործունեության համար: Հատկապես առանձնանում է մենաշնորհային մրցակցությունը, որն ավելի արդյունավետ է, քանի որ ներառում է  մրցակցության և մաքուր մենաշնորհի դրական կողմերը:
    Այսպիսով` մենաշնորհը խոշոր տնտեսական միավորում է, որը վերահսկողություն է իրականացնում ճյուղերի, շուկաների և տնտեսության նկատմամբ արտադրության, կապիտալի, գիտատեխնիկական, մարդկային և բնական ռեսուրսների կենտրոնացման բարձր աստիճանի հիման վրա որոշակի  ապրանքային շուկայում առաջատար դիրքեր զբաղեցնելու և մենաշնորհային  շահույթ ստանալու նպատակով` սպառողների համար նախընտրելի գներով  բարձր որակի արտադրանք թողարկելու միջոցով: