ԱՐԴԻԱԿԱՆ ԹԵՄԱՆԵՐ
  • «Հայփոստ»-ը եւ «Օնէքս»-ը համագործակցության հուշագիր են ստորագրել
    «Հայփոստ»-ի գլխավոր տնօրեն Հայկ Կարապետյանը եւ «Օնէքս»-ի տնօրեն Սամվել Մարտիրոսյանը ստորագրել են համագործակցության հուշագիր, որի նպատակն է համատեղ ուժերով ապահովել հաճախորդների համար հասանելի եւ արագ ծառայություններ՝ համայնքների այն բնակիչների համար, ովքեր օգտվում են առցանց գնումների «Օնէքս» հարթակից: «Հայփոստ»-ի հետ համագործակցության շրջանակում նախատեսվում է, որ «Օնէքս»-ի օգտատերերը կարող են առցանց գնումների իրենց պատվերները  ստանալ «Հայփոստ»-ի 850 բաժանմունքից ավելի քան 700-ում՝ առանց հավելյալ առաքման վճարի: «Հայփոստ»
  • Այսուհետ հնարավոր է անվճար ճշտել թանկարժեք մետաղից իրերի իրական քաշը
    Քաղաքացիներն այսուհետ հնարավորություն կունենան անվճար ճշտելու թանկարժեք մետաղից պատրաստված իրենց իրերի իրական քաշը՝ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության «Ստանդարտացման եւ չափագիտության ազգային մարմին» ՓԲԸ-ին հատկացված բարձր ճշտություն ապահովող կշեռքներով: Մինչեւ 1,2 կգ քաշով կշռելու հնարավորություն ունեցող կշեռքների հիմնական նպատակը տարբեր չափման տիրույթներում անհրաժեշտ չափման ճշտությունների ապահովումն է՝ զանգված եւ հարակից մեծությունների չափումների լաբորատորիայի կազմում: Նախարարությունից հայտնում են, որ բարձր ճշտություն ապահովող
  • Հայկական 9 տեխնոընկերություն ներկայացված է Մոսկվայում բացված ExpoElectronica ցուցահանդեսում
    ՌԴ մայրաքաղաք Մոսկվայում մեկնարկել է ExpoElectronica 23-րդ ամենամյա միջազգային էլեկտրոնային բաղկացուցիչների, մոդուլների և բաղադրիչ մասերի ցուցահանդեսը: Հայկական 9 տեխնոընկերություն ARMENIA միասնական տաղավարով ներկայացված է ցուցահանդեսում՝ հայտնում են ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունից:  Այս երեք օրերի ընթացքում, ցուցահանդեսին զուգահեռ, ընկերությունները հնարավորություն ունեն մասնակցելու ավելի քան 25 խոշոր արդյունաբերական միջոցառումների, որոնց մասնակցում են պետական և հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ
  • ՀՀ 2021թ․ թողարկված եվրապարտատոմսերը սկսել են շրջանառվել Հայաստանի ֆոնդային բորսայում
    Հայաստանի ֆոնդային բորսայում թույլատրվել է ՀՀ եվրապարտատոմսերով (ծածկագիր՝ XS2010028939, բորսայական հապավում՝ EUBDB5) 586,6 միլիոն ԱՄՆ դոլար ընդհանուր ծավալով առևտուրը, որոնք տեղաբաշխվել են այս տարվա փետրվարին։ Թողարկողը Հայաստանի Հանրապետությունն է՝ ի դեմս ՀՀ ֆինանսների նախարարության։ Պարտատոմսերն ունեն 10 տարվա  մարման ժամկետ և 3.6% արժեկտրոնային եկամտաբերություն, որն ավելի ցածր է, քան նախորդ թողարկման պարտատոմսերի դեպքում:Եվրապարտատոմսերի վերջնահաշվարկը և ենթապահառությունը իրականացնում է Հայաստանի կենտրոնական դեպոզիտարիան: Վերջինիս գործըն
  • ԵԱՏՄ երկրներում կարող են սահմանել նոր պահանջներ «ինքնահանգչող» ծխախոտի մասին
    Ծխախոտի վերաբերյալ նոր կանոնները, որոնց համաձայն՝ դրանք պետք է ինքնահանգչող լինեն, կարող են սահմանվել ԵԱՏՄ ամբողջ տարածքում: ՌԴ ԱԻՆ մամուլի ծառայությունից ՏԱՍՍ-ին հայտնել են, որ մշակված պահանջներն ուղարկվել են համաձայնեցման: «ԵԱՏՀ կոլեգիայի նախագիծը, որը սահմանում է պահանջներ փաթեթավորման եւ ծխախոտային ապրանքի տուփի վրա նշված տեղեկատվության մասին, ինչպես նաեւ պահանջներ ծխախոտի դյուրավառ հնարավորության մասին, որոնք շրջանառվում են միության անդամ երկրներում, ուղարկվել է ՌԴ առոջղապահության նախարարություն համաձայնեցման համար շահագրգիռ դա
  • Հայաստանի ոսկերչության ոլորտը 13.3% անկում է գրանցել, զարդերի արտադրությունը նվազել է 34.1%-ով
    2020 թվականին Հայաստանում արտադրվել են 40,8 մլրդ դրամի ոսկերչական ապրանքներ՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի համեմատ նվազելով 13.3%-ով: Անցած տարի արտադրվել են 3.3 մլրդ  դրամի ոսկերչական զարդեր՝ նախորդ տարվա նույն ցուցանիշի համեմատ նվազելով 34.1%-ով: ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ 2020 թվականին, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեք մետաղներ և դրանցից իրերե ապրանքային խումբը ՀՀ արտահանման կառուցվածքում զբաղեցրել է 3-րդ հորիզոնականը՝ կազմելով 365.9 մլն դոլար կամ արտահանման ընդհանուր ծավալի մոտ 14.4%-ը՝ զիջելով միայն «պատրաստի սնու
  • Սևանի ծիածանափայլ իշխանի առաջին խմբաքանակը բաց է թողնվել Սարսանգի ջրամբար
    Արցախի Հանրապետություն այցի ընթացքում Շրջակա միջավայրի նախարար Ռոմանոս Պետրոսյանը հանդիպում է ունեցել Արցախի Հանրապետության նախագահ Արայիկ Հարությունյանի հետ։ Այս մասին հայտնեցին ՀՀ շրջակա միջավայրի նախարարությունից: Արցախի նախագահն ու ՀՀ շրջակա միջավայրի նախարարը քննարկել են շրջակա միջավայրի արդյունավետ կառավարման ու պահպանության ոլորտում փոխգործակցության և Հայաստանի կառավարության կողմից անհրաժեշտ օժանդակությանը վերաբերող հարցերի լայն շրջանակ։ Հստակ արձանագրել են առաջիկա անելիքներն անտառային ռեսուրսի վերականգնման և գրագետ
    Թեժ գիծ
    +374 (047) 959555
    Գյուղատնտեսական կոոպերատիվները՝ որպես փրկօղակ

    Սամվել
    ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
    Տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր


    Մոտ երեք տասնամյակ է անցել Հայաստանում իրականացված ագրարային վերափոխումներից: Մասնավորեցման շնորհիվ՝ մեծացել է հողի սեփականատերերի թիվը: Սակայն, մեծաքանակ ընտանեկան գյուղացիական տնտեսությունների ձևավորման, հողակտորների փոքր չափերի ու կտրտվածության պատճառով խախտվել են ցանքաշրջանառության, ոռոգման, մթերման, նյութատեխնիկական, ֆինանսական և մասնագիտական սպասարկման համակարգերը, իջել է գյուղատնտեսական արտադրության արդյունավետության մակարդակը: Եվ այս ամենն առավել սրությամբ է դրսևորվել Հայաստանի նման սակավահող և արտաքին հաղորդակցության ուղիների սահմանափակումներ ունեցող երկրում:
    Ներկայացվող հոդվածում շեշտադրվում է այն գաղափարը, որ վերոնշյալ հիմնախնդիրները հնարավոր է լուծել գյուղատնտեսական կոոպերատիվների ձևավորման և փոքր գյուղացիական տնտեսությունների միավորման եղանակով: Հեղինակը, վկայակոչելով միջազգային փորձը, բացահայտում է կոոպերացիայի միջոցով նշված հիմնախնդիրների լուծման ու ճգնաժամային երևույթների հաղթահարման կառուցակարգեր, վերլուծում կոոպերատիվների կազմավորմանը խանգարող գործոններն ու նոր պայմաններում առկա հնարավորությունները:


    Հիմնաբառեր. կոոպերատիվ, օրենք, ներդրող  անդամ, հողերի միավորում,  ծառայություններ



    Հայաստանի Հանրապետությունում ագրարային ոլորտի վերափոխումներից հետո ի հայտ եկան բազմաթիվ հիմնախնդիրներ, որոնք անցած երեք տասնամյակում տակավին չեն լուծվել: Այդ հիմնախնդիրները գյուղատնտեսության ոլորտի տեխնիկական հետամնացության, ճյուղի ցածր եկամտաբերության, վարելահողերի շուրջ 30%-ի և արոտավայրերի ավելի քան 50%-ի ոչ լիարժեք օգտագործման, խաղողի և պտղատու այգիների տարածությունների կրճատման, ոռոգման ջրի 60-70% կորուստների, գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման և անհրաժեշտ ներդրանքների մատակարարման դժվարությունների, վերջապես՝ գյուղական բնակչության աղքատության և արտագաղթի հիմնական պատճառն են:
    Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հողի մասնավորեցումը, որի շնորհիվ մեծանում է հողատերերի թիվը, սոցիալական արդարության սկզբունքը պահպանելու հետ միասին, անխուսափելիորեն փոխում է գյուղատնտեսության կառուցվածքը:
    Մեծ թվով ընտանեկան գյուղացիական տնտեսությունների ձևավորման և հողակտորների փոքր չափերի ու կտրտվածության պատճառով խաթարվում են ցանքաշրջանառության, ոռոգման, մթերման, նյութատեխնիկական, ֆինանսական և մասնագիտական սպասարկման համակարգերը, սահմանափակվում երկրի պարենային անվտանգության հնարավորությունները: Սա առավել սրությամբ է դրսևորվել հատկապես Հայաստանի նման սակավահող և արտաքին հաղորդակցության ուղիների սահմանափակումներ ունեցող երկրում: Ուստի, մեր կարծիքով, ի թիվս այլ գործիքների, այս հիմնախնդիրները կարող են լուծվել գյուղատնտեսական կոոպերատիվների և փոքր գյուղացիական տնտեսությունների միավորման եղանակով:
    Միանգամայն հիմնավորված է հետևյալ եզրակացությունը. «Կոոպերատիվները հնարավորություն են ստեղծում լուծելու գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական, մատակարարման, իրացման, ինչպես նաև հողաբաժինների կտրտվածության, փոքրության, սահմանափակ ռեսուրսների և ենթակառուցվածքների և այլնի հետ կապված խնդիրները: Բացի այդ, ի թիվս այլոց, կոոպերատիվները նպաստում են գյուղատնտեսությունից ստացվող եկամուտների աճին, գիտելիքների և հմտությունների բարելավմանը, ֆինանսական ռեսուրսների հասանելիության բարելավմանը, աշխատատեղերի ստեղծմանը և ֆերմերների իրավունքների պաշտպանությանը»: Այսպիսի պնդման համար կարևոր է գյուղատնտեսության զարգացման ինչպես միջազգային, այնպես էլ հայրենական փորձի ուսումնասիրությունը:
    Ներկայում առաջատար գյուղատնտեսություն ունեցող գրեթե բոլոր երկրներում զարգացած են գյուղատնտեսական կոոպերացիայի տարբեր ձևերը: Ահավասիկ, Արևմտյան Եվրոպայում, հատկապես՝ սկանդինավյան երկրներում, ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Հարավային Կորեայում, Չինաստանում և Իսրայելում կոոպերացիան  գյուղատնտեսական  արտադրության կազմակերպման առանցքային սկզբունքն է:
    Դիտարկենք ՀՀ գյուղատնտեսության առավել մտահոգող հիմնախնդիրները, որոնց լուծման լավագույն ձևը գյուղատընտեսական կոոպերատիվներն են:
    Գյուղատնտեսական հողատեսքերի արդյունավետ օգտագործում ՀՀ գյուղատնտեսության գլխավոր հիմնախնդիրներից է հողային ռեսուրսների օգտագործման չափազանց ցածր մակարդակը: Բավական է նշել, որ ՀՀ մարզերում արոտավայրերի ավելի քան կեսը և վարելահողերի 35-60%-ը նպատակային չեն օգտագործվում: Ավելին, վարելահողերի 15-20 տոկոսն այսօր փաստացի սեփականատեր չունի, դրանց տերերին դժվար է գտնել, քանի որ նրանք կա՛մ մեր երկրի քաղաքացիներ չեն, կա՛մ էլ մահացել են՝ առանց այդ հողերը որևէ մեկին ժառանգելու: Այս հիմնախնդրի պատճառները և լուծումները տարբեր են, բայց քանի որ հիմնական պատճառը հողակտորների մեծ թիվն ու փոքր չափերն են, ինչպես նաև պես նաև մյուս ներդրանքների ձեռքբերման և արդյունավետ օգտագործման կարևոր պայմաններ կարող են ստեղծել կոոպերատիվները, որոնց համար էական աջակցություն է նախատեսում ՀՀ կառավարության 2020 թ. մարտի 26-ի N356-Լ որոշմամբ հաստատված՝ «Կորոնավիրուսի տնտեսական հետևանքների չեզոքացման երկրորդ միջոցառումը»: Բավական է նշել, այս ծրագրով զրոյացվում է գյուղատնտեսական վարկերի տոկոսադրույքը, նոր վարկերը հատկացվում են անտոկոս, մայր գումարի մարման ժամկետը սահմանվում է մինչև 5 տարի, իսկ մայր գումարի մարման արտոնյալ ժամկետը՝ մինչև 6-12 ամիս6: Ավելին, այս միջոցառումն աննախադեպ նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում գյուղատնտեսական կոոպերատիվների զարգացման համար, քանի որ վերջիններիս, բացի վարկավորման արտոնյալ պայմաններից, նաև համաֆինանսավորում է առաջարկվում: Այսինքն, վարկի նպատակից կախված, գումարի 10-70%-ը մարվում է պետական բյուջեի միջոցներից: Դիցուք՝ կոոպերատիվների համար գյուղատնտեսական տեխնիկայի և ագրոպարենային ոլորտի սարքավորումների լիզինգի (վարձակալության) գումարի 10%-ը, ոռոգման արդիական համակարգերի ներդրման, խաղողի և հատապտուղների ինտենսիվ այգիների հիմնադրման և կարկտապաշտպան ցանցերի ձեռքբերման գումարի 50%-ը, տոհմային տավարաբուծության և ոչխարաբուծության զարգացման ծախսերի 70%-ը համաֆինանսավորվելու են:
    Մարքեթինգային, մասնագիտական և խորհրդատվական ծառայություններ Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ ագրոպարենային ոլորտում ծառայությունների մատուցումը գերազանցապես կատարվում է աութսորսինգի (լիազորությունների պատվիրակման) եղանակով և կոոպերատիվների միջոցով:
    Առաջին անգամ ծառայությունների մատուցման այդ համակարգին ականատես  եղա ԱՄՆ-ի Այովայի նահանգի ֆերմերային տնտեսություններում: Երբ ֆերմերի հետ այցելեցինք եգիպտացորենի դաշտ, այնտեղ փորձնական բերքահավաք էին անցկացնում սպասարկող կոոպերատիվի մասնագետները: Պարզվեց, որ ֆերմերն այդ կոոպերատիվի անդամ է, որը նրա համար իրականացնում է բույսերի պաշտպանության և հողի պարարտացման խորհըրդատվություն ու հիվանդությունների դեմ պայքարի աշխատանքներ: Մեր հանդիպման պահին մասնագետները պայմանագրով նախատեսված նվազագույն բերքատվությունն ապահովելու նպատակով դիտարկում էին բույսերի հասունացման վիճակը՝ բերքահավաքի լավագույն ժամկետ սահմանելու համար: Հետագայում համոզվեցի, որ ֆերմերներն անդամակցում են նաև բերքի իրացման, ներդրանքների մատակարարման, վարկային և այլ բնույթի կոոպերատիվների: Իսկ հաշվապահության և հարկերի հաշվառման աշխատանքներն աութսորսինգի սկզբունքով իրականացնում էին այլ մասնագիտացված կազմակերպություններ: Ահա թե ինչպես է ամերիկացի ֆերմերը, իր ընտանիքի անդամների միջոցով և 1-2 սեզոնային աշխատողներ ներգրավելով, կարողանում մշակել 150-200 հա հողատարածություն:
    ՀՀ-ում անցյալ դարի 90-ական թվականներին բավական լուրջ հիմնախնդիր էր կաթի մթերումը: Հազարավոր տնտեսություններ, չունենալով կաթի սառեցման և վերամշակման հնարավորություն, առանց սակարկելու, ցածր գնով արտադրանքը հանձնում էին մթերող կազմակերպությունների միջնորդներին: Այս իրավիճակն աստիճանաբար շտկվեց ԱՄՆ-ի Գյուղդեպարտամենտի Մարքեթինգի աջակցության հայաստանյան ծրագրի (ՄԱԾ) ջանքերով: Համայնքներին կաթի սառեցման ագրեգատներ, իսկ վերամշակող կազմակերպություններին՝ կաթի փոխադրման մասնագիտացված ավտոմեքենաներ տրամադրելով՝ ՄԱԾ-ը նպաստեց կաթի մթերման սպառողական կոոպերատիվների կազմակերպմանը: Հետագայում այս փորձն ընդլայնվեց նաև այլ միջազգային կազմակերպությունների, համայնքների ու վերամշակողների ներդրած միջոցներով:
    Հաջորդ կարևոր հիմնախնդիրը, որը տեղային լուծում է ստանում կոոպերատիվների հիմնադրմամբ, հեռագնա արոտների օգտագործումն է: Այս արոտավայրերը լիարժեք կերպով չեն օգտագործվում տարբեր պատճառներով, որոնցից հիմնականներն են ճանապարհների անմխիթար վիճակն ու ջրարբիացման համակարգի բացակայությունը: Համաշխարհային բանկի վարկային ծրագրով և ՀՀ կառավարության համաֆինանսավորմամբ՝ «Համայնքների գյուղատնտեսական ռեսուրսների կառավարման և մրցունակության» առաջին և երկրորդ ծրագրերի շրջանակում մի շարք համայնքներում հիմնադրվեցին Արոտօգտագործողների կոոպերատիվներ: Բազմագործառույթ այս կառույցները կոչված են նպաստելու արոտների բարելավմանն ու ջրարբիացմանը, տոհմային անասնաբուծության զարգացմանն ու աշխատանքների մեքենայացմանը, մասնագիտական և խորհրդատվական ծառայությունների մատուցմանը:
    Արդյունաբերական գյուղատնտեսության զարգացումը, հատկապես՝ խելացի ջերմոցների և անասնաշենքերի կառուցումը նույնպես գերազանցապես իրականացվում են կոոպերատիվ սկզբունքով:
    Այս գործում նորամուծական մոտեցումներ ու բազմակողմանի աջակցություն է ցուցաբերում «Ագրոբիզնեսի և գյուղի զարգացման կենտրոն» (CARD) հիմնադրամը:
    Այդուհանդերձ, իրականությունն այն է, որ ՀՀ-ում գործող գյուղատնտեսական կոոպերատիվների թիվը դեռևս չափազանց սահմանափակ է: Համաձայն ՀՀ արդարադատության նախարարության աշխատակազմի իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության 2019 թ. հունվարի 24-ին տրամադրած տվյալների՝ 2016 թ. գրանցվել են 54, 2017 թ.՝ 14, 2018 թ.՝ 7 գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ, ընդ որում, գրանցված 75 գյուղատնտեսական կոոպերատիվներից փաստացի գործել է 34-ը:
    Ինչպես վերը նշվեց, հատկապես վերջին տարիներին բավական նպաստավոր պայմաններ և նախադրյալներ են ստեղծըվել գյուղատնտեսական կոոպերացիայի զարգացման համար: Այսպես՝ 2015 թ. դեկտեմբերի 21-ին ընդունվել է «Գյուղատնտեսական կոոպերատիվների մասինե ՀՀ օրենքը, իսկ 2016 թ. նոյեմբերի 18-ին՝ «Գյուղատնտեսական կոոպերատիվի անդամների ռեեստրի վարման կարգը և պահանջները սահմանելու մասին» ՀՀ կառավարության N1187-Ն որոշումը, հրապարակվել հանրամատչելի և օգտակար գրականություն8, իսկ բոլորովին վերջերս ՀՀ կառավարության ընդունած՝ «Կորոնավիրուսի տնտեսական հետևանքների չեզոքացման երկրորդ միջոցառումն» ուղղակի աննախադեպ աջակցություն է նախատեսում: Ուստի պարզապես անընդունելի է, որ գյուղատնտեսությունում ճգնաժամային երևույթները հաղթահարելու փրկօղակը՝ գյուղատնտեսական կոոպերատիվները, դեռևս չափազանց դանդաղորեն են ձևավորվում ու զարգանում: